AΘΗΝΑ

Του † Ι. Ν. ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών

Από τη «Συνάντηση των Αθηνών» (1964). Φωτ. αρχείο Ελ. Γ. Σκιαδά.

Η Αθήνα είναι ως όνομα και ως πράγμα αθάνατη. Και την αθανασία της αυτήν την οφείλει στο πνεύμα της. Γιατί μοναχά αυτό είναι πραγματικά αθάνατο.

Ο πρώτος μεγάλος της Αθήνας, ο και πατριάρχης του αττικού πνεύματος, είναι ο Αισχύλος· δυνατός ως άνθρωπος, όπως οι αιώνιες δρυς, που, όπως λέγει ένας ποιητής, δεν πέρασαν από τα σχολεία των ανθρώπων. Δεν ξέρομε αν ο Αισχύλος επέρασε από σχολείον, αλλά ξέρομε καλά ότι όλοι πέρασαν και περνούν από το σχολείο του, γιατί η τραγωδία είναι το σχολείο όλων των ανθρώπων. Και ό,τι δεν έχουν μάθει μόνοι τους -από την τραγωδία της ζωής- το μαθαίνουν από τον Αισχύλο. Όμως ο Αισχύλος προχώρησε πολύ πέρα από τα θνητά και επλησίασε τους θεούς. Είναι τόσον κοντά στους θεούς, που δύσκολα μπορεί κανείς να τους καταλάβη χωρίς αυτόν.

Και ο Σοφοκλής είναι πολύ κοντά στους θεούς. Όμως είναι πλησιέστερα στους ανθρώπους παρ’ ότι στους θεούς.

Τέλος ο Ευριπίδης προσεγγίζει εξ ολοκλήρου τους ανθρώπους και ερμηνεύει τα αισθήματά τους, τα βιώματά τους και τους πόθους των. Για τους θεούς πια αρχίζει να αμφιβάλη κι αυτό είναι το δικό του δράμα. Οι θεοί, όμως, παρ’ όλη την αμφιβολία του Ευριπίδη, μένουν όρθιοι και προσβλέπουν με τη γνωστή εκείνη θεϊκή αταραξία προς τους ανθρώπους, που τυραννούνται από τα πάθη τους και τα λάθη τους.

Ο Σωκράτης, που είναι το δεύτερο μεγάλο της Αθήνας πνεύμα, παρ’ όσα γίνονται γύρω του, στην εποχή του επιμένει ότι οι θεοί είναι όρθιοι και πολύ κοντά στους ανθρώπους. Ο ίδιος μάλιστα ακούει και τον Λόγο του Απόλλωνος, που έρχεται από τους Δελφούς, «το γνώθι σ’ αυτόν». Ακούει και κάποιαν άλλην φήμη που έρχεται από το στόμα του Απόλλωνος. Την αγάπησε την Αθήνα, όσον τίποτε άλλο, ο Σωκράτης και όλη του η φιλοσοφία δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μια αγάπη στην Αθήνα, που τον γέννησε και τον ανέθρεψε και στο τέλος του έδωκε το κώνειον. Ο ίδιος όμως δεν είπε γι’ αυτό κανένα πικρό λόγο προς την Αθήνα, γιατί πιστεύει στην αιωνιότητά της. Αν είπε κάτι πικρό, δεν ήταν γι’ αυτήν, το είπε για τους ανθρώπους της Αθήνας, που, καθώς αυτός πιστεύει, την ίδρυσαν οι θεοί και την κρατούν στη ζωή.

Από τη «Συνάντηση των Αθηνών» (1964). Φωτ. αρχείο Ελ. Γ. Σκιαδά.

Όμως το φως που χύνεται στην Αθήνα και απ’ αυτήν επάνω σ’ όλη την Ελλάδα και σ’ όλο τον κόσμο, από το τρίτο μεγάλο πνεύμα της, τον Πλάτωνα, έχει τόσα χρώματα, τόση ποικιλία και τόσον μεταφυσικό βάθος, που κανείς λόγος δεν μπορεί να το εκφράση και να το περιγράψη. Μόνον ο ίδιος ο Πλάτων κατώρθωσε να το κάνη, γιατί το φως αυτό φαίνεται σε όλη  του την ποικιλία μέσα στους διαλόγους του, που είναι τόσον ζωντανοί, ώστε να είναι σαν να μην έχουν παρελθόν, να είναι πάντα μεσ’ στο παρόν. Και μέσα από αυτούς τους διαλόγους είναι που βλέπομε και το μεγαλείο του Σωκράτη. Ο Πλάτων έδωκε στον Σωκράτη την αιώνια παρουσία του στη ζωή μας.

Ενας συντηρητικός Αθηναίος, στην εποχή του Πλάτωνος, ίσως να πίστευε ότι, έπειτα απ’ όλη αυτή τη λάμψη, η ζωή της Αθήνας έμελλε να κλείσει πια. Και ασφαλώς υπήρχαν πολλοί που το πίστευαν αυτό τότε. Όμως ο Πλάτων ο ίδιος ποτέ δεν πίστευε πως το πνεύμα της Αθήνας μπορούσε να πάψει να είναι. Είχε σαφέστατα προϊδει πως οι Έλληνες έπρεπε να ενωθούν, αν ήθελαν να επιζήσουν.

Ένας νέος από τη Μακεδονία έφηβος 19 ετών έρχεται κοντά του, στην κρίσιμη ώρα και της Αθήνας και όλου του ελληνικού γένους, ο Αριστοτέλης. Αυτός θα παραλάβη τώρα το πνεύμα της Αθήνας και θα το δουλέψει με τον τρόπο του, θα το γενικεύση και θα δημιουργήση μια καινούργια γλώσσα, ελληνική αλλά και παγκόσμια: την οικουμενική γλώσσα της φιλοσοφίας, που θα συνοδεύση τον Αλέξανδρον εις τα βήματά του, τον αιώνιον έφηβο των Ελλήνων, που για τους άλλους λαούς θα γίνη θεός, για τους Έλληνες όμως θα μείνη ο πλήρης άνθρωπος που πιστεύει στους θεούς, τους λατρεύει και περιμένει πάντα απ’ αυτούς τα καλά τους νεύματα.

Γρήγορα έγινε με τον Αλέξανδρο κι άλλη Αθήνα, η Αλεξάνδρεια, πλούσια και μεγάλη. Πλούσια και στο πνεύμα· όμως η παλιά Αθήνα, η μητέρα, αυτή θα εξακολουθήση να ζη, όχι μονάχα στη μνήμη των ανθρώπων, αλλά πραγματικά ως σχολείον της ανθρωπότητος. Κι όταν οι θεοί των Ελλήνων θα αποτραβηχθούν αργότερα προς τα ορεινά κι ένας καινούργιος θεός θα έλθη στην Ελλάδα, ο Θεός του Παύλου, κι όταν ο ίδιος ο Παύλος θα έλθη, θα εύρη την Αθήνα ανέπαφη και θα βρη τους Αθηναίους να συζητούν τα πάντα και θα συζητήση μαζί για τον καινούργιο Θεό και θα τους πη ότι αυτός είναι ο Άγνωστος Θεός που είδε το βωμό του καθώς ανέβαινε προς τον Άρειο Πάγο.

Και καθώς προχωρούν οι αιώνες του Χριστιανισμού, η Αθήνα θα μείνει το κέντρο του κόσμου και το πνεύμα της θα προσελκύει τους νέους της τότε Οικουμένης. Ανάμεσα σ’ αυτούς τους νέους, Έλληνες, Ρωμαίους και άλλων εθνών θα είναι στον 4ον αιώνα και μερικοί νέοι από τη Μικρά Ασία, Χριστιανοί αλλά και ελληνολάτρεις. Θα γίνουν αυτοί έπειτα Πατέρες του Χριστιανισμού και οι φωστήρες της Οικουμένης.

Από τη «Συνάντηση των Αθηνών» (1964). Φωτ. αρχείο Ελ. Γ. Σκιαδά.

Και η Αθήνα θα τροφοδοτή το πνεύμα όλων ώσπου θα γεννηθή μια καινούργια Αθήνα, η Πόλη του Κωνσταντίνου και αυτή θα πιστεύη εις Χριστόν, αλλά δεν θα μπορή ποτέ να λησμονήση την παλιά Αθήνα, γιατί τίποτε καινούργιο, που θέλει να είναι μεγάλο, δεν γίνεται χωρίς τα παλιά· έτσι και η Βασιλεύουσα έγινε μεγάλη, γιατί έκλεινε μέσα της το πνεύμα της παλιάς Αθήνας. Πόλις ήταν κ’ η Βασιλεύουσα, όπως κ’ η Αθήνα πόλις. Τείχη είχε κ’ η Βασιλεύουσα, όπως κ’ η Αθήνα.

Όταν θελήση κανείς να καταλάβη τη Βασιλεύουσα και το μεγαλείο της, θα πρέπει πρώτα να συλλάβη το πνεύμα της πόλεως, και το πνεύμα αυτό της πόλεως είναι το πνεύμα της Αθήνας. Η λάμψη της Βασιλεύουσας κατά τον Μεσαίωνα θα επισκιάση τη δόξα της παλιάς Αθήνας, την σοφία της όμως δεν θα κατορθώση ποτέ να την επισκιάση. Εξωτερικά θα πτωχεύση η Αθήνα, θα γίνη χωριό για αιώνες. Όμως μέσ’ στις καρδιές των Ελλήνων και όλων των ανθρώπων θα μεγαλώνη ο πλούσιος θρύλος της.

Κι όταν η Βασιλεύουσα θα πέση, θα υπάρχουν δύο θρύλοι μέσ’ στις καρδιές των Ελήνων και δύο καημοί: ο καημός της παλιάς Αθήνας και ο καημός της Πόλης. Και κάποτε, ύστερα από αιώνες, θα σημάνει η μεγάλη ώρα κι η παλιά Αθήνα θα ξαναζήση, Σκληρές μάχες θα γίνουν στα αρχαία χαλάσματα και τα μνημεία και η Βασιλεύουσα θα παρακολουθή δουλωμένη τον αγώνα.

Η σύντομη αυτή ιστορία είναι η ιστορία της Αθήνας, όπου μέσα σήμερα ζούμε. Είναι ιστορία μαζί και θρύλος. Το σπουδαιότερο όμως είναι ότι η Αθήνα είναι και ζωή. Αλλά σ’ αυτόν εδώ τον τόπο δεν υπάρχει ζωή χωρίς ιστορία και θρύλο. Εδώ ανανεώνεται διαρκώς η ιστορία και η ζωή γίνεται γρήγορα κι αυτή θρύλος.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η άγνωστη προϊστορία των Αθηναϊκών Δημοτικών Κοινοτήτων (:Διαμερισμάτων)

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΙΡΕΣΗ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η άγνωστη προϊστορία των Αθηναϊκών Δημοτικών Κοινοτήτων (:Διαμερισμάτων)

Η πραγματική ιστορία του Μιμήκου και της Μαίρης

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η πραγματική ιστορία του Μιμήκου και της Μαίρης