Ο μαικήνας που αγόρασε, ανέσκαψε και πρόσφερε την «Ακαδημία Πλάτωνος»

Η πρόταση για το «Κοινόν των Ακαδημιών»

Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς

Η περιοχή του παλαιού νεκροταφείου (σήμερα πλατεία Αγ. Γεωργίου), το 1931.

 

 

Αναμφισβήτητα οι αρχαιολόγοι μας, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών, εισφέρει τα μέγιστα στην ανάδειξη και προστασία των αρχαιοτήτων μας. Ωστόσο σκεπάζονται συνήθως από τη λήθη οι πρωτοπόροι που έδειξαν το δρόμο εισφέροντας χρόνο και χρήμα και μη περιμένοντας ανταλλάγματα. Είναι τα πρόσωπα που «κρύβει» η ιστορία και οι προσωπικότητες που δεν επιδίωξαν την αναγνώριση του έργου τους. Το ονοματεπώνυμό τους δεν σώζεται σε κάποιες προσιτές πηγές και η προσφορά και ευεργεσία τους προς τον ελληνισμό και την ελληνική πρωτεύουσα παραμένουν άγνωστες στο ευρύ κοινό.

Σκίτσο του Παναγιώτη Αριστόφρονα (σκίτσο Φωκίωνα Δημητριάδη).

Ένας εξ αυτών ήταν και ο Παναγιώτης Ζ. Αριστόφρων (1879-1942)[1]. Διέθεσε έναν πακτωλό εκατομμυρίων για να αγοράσει, να ανασκάψει και να αποκαλύψει την Ακαδημία του Πλάτωνος. Πριν αποχαιρετήσει την πατρίδα για να επιστρέψει στη χώρα που τον φιλοξενούσε, την Αίγυπτο, την δώρισε στην Ακαδημία Αθηνών, καταθέτοντας και το όνειρό του που δεν ήταν άλλο από την δημιουργία του «Κοινού των Ακαδημιών». Ο Π. Ζ. Αριστόφρων ήταν ένας από τους Έλληνες που έκαναν το ταξίδι της ζωής τους ιδεολογικό πανηγύρι και την περιουσία τους κοινό κτήμα. Το όραμά του αποτυπώθηκε σε μία λίαν καλαίσθητη και σπάνια έκδοση 63 σελίδων[2].

ΚΑΘΗΜΕΙΑ

Ένα τοπωνύμιο, Ακαθήμεια ή Καθήμεια, είχε απομείνει με το πέρασμα των αιώνων για να θυμίζει στους υποψιασμένους την σημαντικότερη Ακαδημία του αρχαίου κόσμου, εκείνην του Πλάτωνος. Κανείς όμως δεν μπορούσε να γνωρίζει που βρισκόταν. Μόνον θρύλοι, παραδόσεις και αρχαία κείμενα. Στην εισιτήρια ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών ο Δημ. Γρ. Καμπούρογλους (1927) αναφερόταν στην Ακαδημία του Πλάτωνος, κάνοντας εικασίες προς την σωστή κατεύθυνση και λέγοντας πως ήταν ακόμη καλά κρυμμένα τα «μυστικά». Εξάλλου ενδιαφέρον είχε εκφραστεί και από την διοίκηση μέσω των τοπωνυμίων[3].

Οι ανασκαφικές δραστηριότητες του Π. Αριστόφρονα όπως τις είδε ο Φωκίων Δημητριάδης.

Όταν το 1908 μετονομάσθηκαν οι συνοικίες, καθιερώθηκε και η συνοικία Ακαδημία Πλάτωνος καλύπτοντας τα τοπωνύμια που ίσχυαν μέχρι τότε (Καθήμεια, Ακαθήμεια, Κοντίτο, Προφήτης Δανιήλ, Μπύθουλας ή Βούθουλας αλλά και το δυσώνυμο Χεζολίθαρο)! Ωστόσο, η παγκόσμια κοινότητα δεν μπορούσε παρά να έχει το βλέμμα της στραμμένο στην Σχολή των Αθηνών. Όπως και οι θιασώτες του Καλού και Αγαθού, μεταξύ των οποίων και ο Π. Αριστόφρων. Είχε παντρευτεί την Ιωάννα Καζούλη, θυγατέρα του πλούσιου ομογενούς Νικολάου Καζούλη και ιδιοκτήτη της περίφημης βίλας που βρίσκεται στην είσοδο της Κηφισιάς[4].

ΤΟ ΟΡΑΜΑ

Αρχιτέκτων, από τους ιδρυτές του Ελληνο-Αιγυπτιακού Συνδέσμου και θιασώτης του Πλάτωνα, ο Αριστόφρων, διατηρούσε στενές σχέσεις με την πατρίδα. Συχνά πυκνά προσέφερε ότι έκρινε πως έπρεπε για να πλουτίσει τις ελληνικές συλλογές. Όπως το 1922 όταν τον συναντάμε να δωρίζει στο Βυζαντινό Μουσείο γύψινο αντίγραφο της προτομής του Αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγου που βρισκόταν στο Βατικανό, καθώς και ένα ορειχάλκινο αντίγραφο του μεταλλίου που παριστάνει τον ίδιο αυτοκράτορα. Πολλά ήταν τα ερεθίσματα που είχε ο μαικήνας ομογενής και τον οδήγησαν να πάρει την μεγάλη απόφαση διαθέτοντας την περιουσία και τον εαυτό του στην αποκάλυψη της Ακαδημίας του Πλάτωνος.

Το έργο του Ραφαήλ «Η Σχολή των Αθηνών» αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον Π. Αριστόφρονα.

Το όραμά του αποτυπώθηκε σε μία μοναδικής καλαισθησίας και σπάνια έκδοση του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (1933). Μεταξύ άλλων αναφέρεται και στην επιρροή του από το περίφημο έργο «Η Σχολή των Αθηνών» του Ιταλού ζωγράφου Ραφαήλ, το οποίο βρίσκεται στο Αποστολικό Παλάτι του Βατικανού. Πολλές ήταν οι δυσκολίες και το κλίμα δυσπιστίας που αντιμετώπισε ο Αριστόφρων, όταν ξεκινούσε τις ανασκαφές του, το 1929. Οι περισσότεροι έβλεπαν τουλάχιστον με περιέργεια και καχυποψία τον ιδιόμορφο εκείνον επισκέπτη, ο οποίος δαπανούσε την περιουσία του αγοράζοντας χαμόσπιτα, τα οποία γκρέμιζε και ανέσκαπτε εκ θεμελίων[5].

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ

Όσο προχωρούσαν οι εργασίες του και οι περίοικοι πληροφορούνταν από τον Τύπο την αξία της μικρής αυλής τους, τόσο οι τιμές ανέβαιναν. Ακόμη και στην Ελληνική Βουλή υπήρξαν άνδρες που εξέφρασαν την δυσθυμία τους για τις ανασκαφές του Αριστόφρονα. Χρειάστηκε η παρέμβαση του Αλέξανδρου Παπαναστασίου[6] για να τονιστεί ότι έπρεπε να εκφραστεί η εθνική ευγνωμοσύνη στον ομογενή Έλληνα για το πνευματικό έργο που είχε αναλάβει να διεκπεραιώσει μόνος του.

Εξώφυλλο από την σπάνια έκδοση του 1933.

Εξάλλου, ήταν η εποχή που αποφασιζόταν και η ανασκαφή της Αρχαίας Αγοράς με κονδύλια του Αμερικανικού Ιδρύματος Ροκφέλερ. Οι συγκρίσεις ήταν αναπόφευκτες. Ό,τι επιτύγχαναν οργανωμένες αρχαιολογικές σχολές με μυθικές χρηματοδοτήσεις, κατόρθωνε να φέρει μόνος του σε πέρας ένας Έλληνας αρχιτέκτονας. Η θαυμαστή εμμονή και υπομονή που επέδειξε ο Π. Αριστόφρων, τα μεγάλα κονδύλια που διέθεσε για τις απευθείας αγορές γης, η αιγίδα που παρείχε η Ακαδημία Αθηνών και η συνεργασία του εποπτεύοντος αρχαιολόγου Κ. Κουρουνιώτη οδήγησαν σύντομα σε πλούσια αποτελέσματα[7].

Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ

Όπως ήταν φυσικό την ανακοίνωση για την προσπάθεια εντοπισμού και αποκάλυψης της βασιλίδας των Ακαδημιών ακολούθησε φρενίτιδα δημοσιευμάτων σε όλο τον κόσμο. Ο «ερασιτέχνης» ανασκαφέας, έχοντας ως οδηγούς τον Κικέρωνα για την χωρομέτρηση και τον Παυσανία για τη λεπτομερή περιγραφή, αποκάλυπτε την νεκρική λεωφόρο που οδηγούσε από τον Κεραμεικό στην Πλατωνική Ακαδημία. Με τις ανασκαφές που πραγματοποίησε ο Π. Αριστόφρων ήρθαν στην επιφάνεια πολλές από τις μέχρι σήμερα σωζόμενες αρχαιότητες της Ακαδημίας.

Όπως έγραφε ο Π. Νιρβάνας (1934)[8], ο Π. Αριστόφρων «αψηφών τας μεγάλας δυσκολίας, που παρουσίαζε προ πάντων η πυκνή σχετικώς σημερινή κατοίκησις του χώρου, όπου εγίνετο η ανασκαφή, υπερνικών την αντίδρασιν μερικών εκ των κατοικούντων εις τον χώρον και μη φειδόμενος δαπάνης (περί τα 4.000.000 δραχ. εδαπάνησε μέχρι τούδε εις αποζημιώσεις δι’ ιδιωτικά κτήματα και εις τας εργασίας) κατώρθωσε με μεγάλα επιτυχημένα πηδήματα εντός του μεγάλου χώρου, που έκαμνεν έχων οδηγόν το δαιμόνιον που του ενέπνευσε την ιδέαν της ανασκαφής, να ανεύρη σημεία πιστοποιούντα μετά βεβαιότητος, ότι εκεί που γίνεται η εργασία, είνε η αρχαία Ακαδημία».

ΤΟ «ΚΟΙΝΟΝ»

Παρά το γεγονός ότι ο Αριστόφρων εξασφάλιζε την δαπάνη που χρειαζόταν για να μεταβληθεί ο χώρος σε ένα ωραίο άλσος, μέσα στο οποίο θα μπορούσαν να δημιουργηθούν διδασκαλεία στα πρότυπα των αρχαίων, ελάχιστα έγιναν από τότε. Ώσπου μειώθηκε ακόμη και η αρχαιολογική περιοχή που είχε κηρύξει απαλλοτριωτέα το καθεστώς Μεταξά[9]. Ο υπέροχος Έλληνας και άνθρωπος Π. Αριστόφρων έφυγε από την ζωή το 1942 στην Αλεξάνδρεια καταλείποντας, ως κληρονομιά, το όνειρό του να ιδρυθεί το «Κοινόν των Ακαδημιών» επί των ερειπίων της αρχαίας Ακαδημίας ως πυρήνας προβληματισμού και ελεύθερης σκέψης της ανθρωπότητας[10]. Τι απέγινε; Θα επανέλθουμε παρουσιάζοντας την ελληνικότατη συνέχεια.

Η σύζυγός του Ιωάννα, η οποία ανάλωσε την ζωή της σε φιλανθρωπικές δραστηριότητες, αποβίωσε το 1959, αφήνοντας πίσω της την «Αριστοφρόνειο Δημοτική Σχολή Ραμλίου». Λίγο πριν από τον θάνατό της φρόντισε να πωλήσει –αντί συμβολικού τιμήματος– πενήντα στρέμματα γης στο Νοσοκομείο Ατυχημάτων «Απόστολος Παύλος» (ΚΑΤ). Πρόκειται για την γη όπου ανεγέρθηκε το νοσοκομειακό συγκρότημα. Με τον τρόπο αυτό η έκταση 100 στρεμμάτων που περιέβαλε το κτήμα περιορίστηκε στα πενήντα στρέμματα. Στο νοσοκομείο δώρισε και δύο γλυπτικές δημιουργίες του Δ. Φιλιππότη τον «Ξυλοθραύστη» και τον «Θεριστή» που είχε αγοράσει ο Ν. Καζούλης για να στολίσει την βίλα του. Όταν έφυγε από την ζωή, η βίλα της δημοπρατήθηκε από τους «αναγκαίους κληρονόμους» της[11].

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η παραδοσιακή γειτονιά του Αγίου Παύλου των Αθηνών

ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η παραδοσιακή γειτονιά του Αγίου Παύλου των Αθηνών

Η «άγνωστη» Αθήνα: Χαμοστέρνα, Παλαιά-Νέα Σφαγεία και «Εντεράδικα»

ΣΦΑΓΕΙΑ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η «άγνωστη» Αθήνα: Χαμοστέρνα, Παλαιά-Νέα Σφαγεία και «Εντεράδικα»