Η Ζάκυνθος, η γνωστή έως τώρα ως το φιόρε di Levante, ως το μοσχομυρισμένο νησί του τραγουδιού και της καλής καρδιάς, υπήρξε μέχρι προ ολίγων χρόνων ακόμη και το πλουσιώτερον ίσως Μουσείον του Ιονίου εις Βυζαντινά αριστουργήματα.
Εικόνες, σταυροί, ανάγλυφα, πολύτιμα κοσμήματα είχον συσσωρευθή εις το ωραίο νησί, είτε έργα τέχνης κατ’ ευθείαν Βυζαντινής, είτε και Ιταλικής, της Αναγεννήσεως.
Η Ζάκυνθος, με το καλλιτεχνικόν αυτό περιβάλλον και την ποιητικήν δύσιν της, ως ενέπνευσε τον Σολωμόν και έδωκεν εις την μόλις αναγεννωμένην Ελλάδα μίαν μεγάλην ποιητικήν δόξαν, απαράλλακτα ενέπνευσε και ζωγράφους, των οποίων το έργο έχει μεγάλην σημασίαν διά την αναγέννησιν της Ελληνικής Τέχνης.
Και το έργον αυτό θα εχάνετο, ως χάνονται και εχάθησαν τόσα Βυζαντινά εκεί αριστουργήματα, τα οποία μετεφέρθησαν από συμμορίας Βυζαντιοκαπήλων κάθε εθνικότητος εις όλα τα μεγάλα Ευρωπαϊκά κέντρα, εάν δεν ευρίσκετο μεταξύ των Ζακυνθίων ένας φανατικός πατριώτης και συλλέκτης των Ζακυνθινών αριστουργημάτων, ο κ. Αλέξιος Κολυβάς.
Χωρίς να είνε πλούσιος, αλλ’ ούτε να έχη τίτλους, οι οποίοι επιβάλλουν και ανάλογα καθήκοντα, ο κ. Κολυβάς, ερασιτέχνης και θαυμαστής των ωραίων έργων των μεγάλων συμπολιτών του ζωγράφων Καντούνη και Κουτούζη, ήρχισε να συλλέγη εν προς εν τα έργα των, όσα ημπόρεσε να περισώση από τα αρπακτικά όρνεα της Βυζαντιοκαπηλείας.
Είνε γνωστόν πως και άλλοτε και τώρα ακόμη, αι παλαιαί εκκλησίαι χρωματίζονται ή κατεδαφίζονται διά να κτισθούν εις την θέσιν των νέαι, με μάρμαρα και μ’ εικόνας φαντακτάς νέων ζωγράφων, και πως ό,τι πολύτιμον έχουν εις εικόνας, μανουάλια ανάγλυφα, ακόμη και παληά τέμπλα και κολώνες, πωλούνται χονδρικώς από τους επιτρόπους εις τον πρώτον τυχόντα αγοραστήν. Πέρυσιν ακόμη ολόκληρον το εσωτερικόν Βυζαντινής εκκλησίας της Κεφαλληνίας με κολώνες επίχρυσες, τέμπλα και εικονοστάσια, ήτο εκτεθειμένον εις ένα παλαιοπώλην εδώ, ο οποίος είχε πωλήσει μεγάλο μέρος από τα ωραία αυτά πράγματα εις το Μόναχον. Οι επίτροποι της εκκλησίας αυτής την είχαν κατεδαφίσει διά να την ανοικοδομήσουν με μάρμαρα.
Αι συλλογαί του κ. Κολυβά περισυνελέγησαν, φυσικά, είτε από εργολάβους τοιούτων εκποιήσεων, είτε και από συστηματικούς πωλητάς παλαιών πραγμάτων. Από τα έργα του Νικολάου Κουτούζη, του πρώτου Ζακυνθίου διδασκάλου, χρονολογίας 1750-1790, αληθινά αριστουργήματα είνε οι Τρεις Ιεράρχαι και ο πίναξ των Τεσσάρων Ευαγγελιστών. Έχουν ίδιον χαρακτήρα, ιδίαν έμπνευσιν, ιδίαν της ατομικότητος του ζωγράφου σφραγίδα. Ενώ εις τα άλλα έργα του -και υπάρχουν περί τους είκοσι πίνακες – φαίνεται κάπως η επιρροή της Ιταλικής Τέχνης.
Ξύλινο θωράκιο, τμήμα μεταβυζαντινού εικονοστασίου, έργο του ζωγράφου Δημητρίου Νομικού (1722). Στο βάθος της παράστασης διακρίνεται τειχισμένη πόλη κοντά σε ποτάμι. Τόπος προέλευσης Ζάκυνθος. Από τη Συλλογή Λοβέρδου του Βυζαντινού Μουσείου.
Η συλλογή Καντούνη, μαθητού του Κουτούζη, 1768-1836, είνε πολύ μεγαλειτέρας αξίας. Ο Καντούνης υπερβαίνει τον διδάσκαλόν του, χειραφετείται από κάθε ξένην επιρροήν, είνε απολύτως αυτός, και είνε τολμηρός, δυνατός, εντελώς κύριος της τέχνης. Αντιπροσωπεύεται από τριάντα πίνακας, μεταξύ των οποίων ένας Άγιος Ιωάννης αποτελεί αληθινόν απόκτημα, υπέρτερον πάσης τιμής.
Αλλά κοντά εις τα έργα αυτά ο κ. Κολυβάς απέκτησε και συλλογή γνησίων Βυζαντινών αριστουργημάτων, τα οποία θα είχαν και αυτά ταξειδεύσει εις την Ευρώπην, εάν δεν επρολάμβανε να τα περισώση. Σήμερον όπου δεν υπάρχει ακόμη Μουσείον Βυζαντινών έργων, το σπίτι του κ. Κολυβά είνε ένα θαυμάσιον Μουσείον.
Τα Βυζαντινά έργα ευρίσκονται εις μίαν μεγάλην αίθουσαν, ασφυκτικά συνωστισμένα, πλήθος αμέτρητον. Έργα ωραία, γνήσια, που αποπνέουν τον μυστικισμόν των Αγίων των πρώτων Χριστιανικών χρόνων, των θεμελιωτών αυτών της θρησκείας που διατηρούν εις το βλέμμα την έκστασιν των θείων οραμάτων μαζή με την οδύνην του μαρτυρίου.
Είνε τριακόσιοι πενήντα πίνακες, μικροί και μεγάλοι, όλοι αυθεντικοί, με ονόματα των διασημοτέρων αγιογράφων του 15ου, 16ου και 17ου αιώνος. Μία Παναγία, Κυρία ή Λιαμποβίτισσα, του διασήμου Κρητός ζωγράφου Εμμ. Τζάνε Μπουνιαλή, είνε έργον υπέροχον και ανεκτίμητον. Θα ημπορούσε να διεκδικήση τα πρωτεία εις όλας τας Παναγίας των παλαιοτέρων και νεωτέρων μεγάλων ζωγράφων του κόσμου.
Έργα επίσης ωραία του Ηλιού Μόσχου είνε η Μετανοούσα και ο Άγιος Γεώργιος. Έργον συνθέσεως ωραίας και ο Επιτάφιος Θρήνος του Θ. Πουλάκη και άλλα.
Εν γένει η πινακοθήκη του κ. Αλ. Κολυβά είνε ίσως από τας πλουσιωτέρας του κόσμου εις το είδος της, θα αποτελέση δε, υποθέτω, τον πυρήνα ενός μεγάλου Βυζαντινού Μουσείου των Αθηνών.
