Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Ήταν Κυριακή, 22 Οκτωβρίου 1895, γύρω στις οκτώ το βράδυ, στο Δημαρχιακό Μέγαρο της οδού Αθηνάς. Ένας ευυπόληπτος 35χρονος Καθηγητής Φιλολογίας, ο Γυμνασιάρχης Ευάγγελος Διονυσίου Μουστάκας, ανιψιός του αγωνιστή του 1821 Νικολή Μουστάκα, πολιορκητή της Ακροπόλεως, τον οποίο έχουμε παρουσιάσει, είχε καλέσει εκεί περισσότερους από διακόσιους Αθηναίους «εκ των πλέον εκλεκτών» και ξεδίπλωνε το όραμά του. Ό,τι από πολλού χρόνου ονειρευόταν να συγκεντρώσει τους γηγενείς και να ιδρύσει τον Σύνδεσμο των Αθηναίων «του οποίου πάντοτε έβλεπεν εν αποκεντρώσει και αγνώστους προς αλλήλους αναμιχθέντας μετά ξένων»[1].
Βεβαίως και άλλοτε είχαν επιχειρήσει ορισμένοι πατριώτες Αθηναίοι να συστήσουν Σύλλογο «αλλ’ εναυάγησαν διότι βεβαίως δεν στηρίχθησαν επί βάσεων στερεών και διότι ίσως δεν παρέστη αφορμή ως σήμερον»[2]. Ποιες ήταν συνθήκες εκείνων των ημερών και ποια ήταν η αφορμή; Η Ελλάδα είχε πληγεί από μεγάλη οικονομική κρίση, δήμαρχος Αθηναίων εκλέχθηκε εκείνη τη χρονιά ο γηγενής Λάμπρος Καλλιφρονάς και η Αθήνα επιδίωκε να αποτινάξει τις επιπτώσεις της μεγάλης οικονομικής κρίσεως που είχε γνωρίσει, υιοθετώντας την διοργάνωση των Α΄ Ολυμπιακών Αγώνων για το επόμενο έτος, το 1896.
Ευάγγελος Μουστάκας (1860-1943). Ελαιογραφία από τις συλλογές του
«Συλλόγου των Αθηναίων».
Οι Αθηναίοι
Κύριο στοιχείο της τοποθετήσεως του Ευ. Μουστάκα ήταν ο πατριωτισμός και τα επιζήμια αποτελέσματα από την αποξένωση των Αθηναίων μεταξύ τους. Ανέφερε χαρακτηριστικά: «Πόσοι εξ ημών δεν αγνοούμεν ουχί μόνον τους συμπατριώτας μας αλλά και τα ονόματα των οικογενειών των. Πόσον με την μεγάλην επέκτασιν της πόλεως – και η Αθήνα δεν είχε τότε παραπάνω από εξήντα χιλιάδες ψυχές – εχωρίσθημεν και … δεν γνωρίζει πλέον ο εις Αθηναίος τον άλλον»[3].
Τα πάντα άλλαζαν, η πόλη μεγάλωνε με ραγδαίους ρυθμούς και όπως ανέφερε ο Μουστάκας «ενώ όλαι αι πόλεις και τα χωρία ακόμη της Ελλάδος συνδέονται με Εταιρίας και Συλλόγους, ημείς οι Αθηναίοι, οι αποτελούντες το μεγαλύτερον στοιχείον και έχοντες προνόμια εν τω τόπω τούτω πολλώ μείζονα εκείνων, μη γνωρίζοντες πλέον αλλήλους, παραβλέπομεν συμπατριώτας μας πάσχοντας και εν αγνοία μας ενίοτε βλάπτομεν αλλήλους. Και πάντα ταύτα συμβαίνουν δι’ έλλειψιν ενώσεως»[4].
Τα Πρακτικά της πρώτης Συνεδριάσεως (1895).
Στοργική προστασία
Δεν παρέλειπε ο Καθηγητής Μουστάκας να αναφερθεί και στα χαρακτηριστικά των γηγενών: «Ο Αθηναίος είναι φύσει φιλάνθρωπος, φιλοπατριώτης, φιλαλήθης, μειλίχιος, ευάγωγος, ευπειθής. Λέγει ό,τι έχει εις την καρδίαν του, αλλ’ επειδή είναι διεσπαρμένος ως εκ της πληθύος της πόλεως, δεν δύναται να δείξει τα ανεκτίμητα ταύτα προσόντα του».
Ύστερα ανέπτυξε τους κυριότερους σκοπούς του Συλλόγου, που ήταν οι ακόλουθοι: «Η αδελφοποίησις, η αλληλοβοήθεια, η ηθική και υλική υποστήριξις των Αθηναίων, η συνδρομή των πτωχικών οικογενειών, η ανάδειξις των Αθηναίων ηρώων ή πολιτικών ανδρών της Ελληνικής Επαναστάσεως, η ετησία εορτή της αλώσεως της Ακροπόλεως υπό των Αθηναίων, η στοργική προστασία της παλαιάς πόλεως και η έκδοσις σχετικών αναγνωσμάτων»[5].
Αγωνιστές 1821
Ποιοι ήταν οι ήρωες τους οποίους μνημόνευε ο Ευ. Μουστάκας στην ιδρυτική συγκέντρωση του «Συλλόγου των Αθηναίων»; Επρόκειτο «περί των Αθηναίων και των εκ των πέριξ χωρίων ανδρών της επαναστάσεως του 1821 των πολιτικών και στρατιωτικών τους οποίους πλείστοι αγνοούσι διότι από της δράσεως ή του θανάτου αυτών ουδείς μέχρι σήμερα (σ.σ. 1895) ευρέθη να εξυμνήση αυτούς»[6].
Και συνέχισε: «Πόσοι εξ ημών δεν αγνοούμεν τους εν τη ειρκτή κατά την έναρξιν της Επαναστάσεως φονευθέντας μαρτυρικών Αθηναίους: Τον Αγγελάκην Μπενιζέλον, τον Γεώργιον Μπάρμπανον, τους Φίλιππον και Σπυρίδωνα Γουναράκη, τον Δημήτριον Καρόρην, τον Βασίλειον Σαράντην και τόσους άλλους; Πόσοι δεν αγνοούσιν ότι ο αρχηγός των Αθηναίων Αναστάσιος Λέκκας εφονεύθη αφού έτρεψεν εις επονείδιστον φυγήν τα στρατεύματα του Σουλτάνου την 1ην Νοεμβρίου 1821;
Πόσοι δεν αγνοούσιν τους ηρωϊκούς Αθηναίους οπλαρχηγούς, τον Ιωάννην Βλάχον, τον Νικόλαον Ζαχαρίτσαν, παίδας εκ των πρώτων κτηματικών οίκων; Πόσοι δεν αγνοούσιν τον γενναίον Νικόλαον Σαρρήν, τον Γεώργιον Σκουζέν, τον Γεώργιον Ψύλλαν, τον ήρωα αρχηγόν των Αθηνών, τον Παναγιώτη Κτενάν, υπό την ηγεσίαν του οποίου εκυριεύθη η Ακρόπολις μετά την ηρωϊκήν και φονικωτάτην κατάληψιν του Σερπεντζέ και των δύο πυλών του φρουρίου της 8.4.1822, παραδοθέντος τούτου εις τους πατέρας μας την 10.6.1822 και ο οποίος Κτενάς εύρε τον θάνατον βληθείς υπό κανονίου την στιγμήν ακριβώς που έρριπτε νικητήριον πυροβολισμόν διά την ένδοξον άλωσιν;
Πόσοι αγνοούσιν ακόμη τους Μάρτυρας της Επαναστάσεως ηρωϊκούς πατέρας μας Νικόλαον Δανίλην και Δημήτριον Λέκκαν, οπλαρχηγούς απ’ αρχής μέχρι τέλους του Αγώνος;».
Πρώτος Πρόεδρος
Και ο φωτισμένος εμπνευστής της ιδέας ιδρύσεως του «Συλλόγου των Αθηναίων», κατέληξε με τα εξής: «Υπό τοιαύτης από πολλών ετών ελαυνόμενος πατριωτικής ιδέας, μαζί δε και με άλλους Αθηναίους, τα αυτά φρονούντας θαρραλέως προέβημεν εις την οργάνωσιν της σημερινής συγκεντρώσεως διά να σας ανακοινώσωμεν τας απόψεις μας, ευελπιστούντες ότι άλλοι, κρείττονες ημών, θα έχωσι και άλλας ιδέας βελτίους και κρείττονας των ιδικών μας».
Ιωάννης Δημητρίου Λέκκας (1821-1908). Φωτογραφία από τις συλλογές του
«Συλλόγου των Αθηναίων».
Και οι Αθηναίοι που πλημμύρισαν, όχι μονάχα την μεγάλη αίθουσα του Δημαρχείου, αλλά και τους διαδρόμους του εκείνη την ιστορική βραδιά αφού χειροκρότησαν θερμά τον συμπατριώτη τους και άκουσαν και πολλούς άλλους ρήτορες, διάλεξαν διά κοινής βοής, Πρόεδρο του Αθηναϊκού Συλλόγου τον σεβαστό υποστράτηγο Ιωάννη Δημητρίου Λέκκα (1821-1908) και Γενικό Γραμματέα τον Ευάγγελο Μουστάκα.
Κατόπιν, έκαναν την εκλογή προσωρινής δωδεκαμελούς Επιτροπής για τη σύνταξη του καταστατικού, το οποίο και ψηφίστηκε κατά την δεύτερη συνέλευση. Το πρώτο διοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου αποτελούσαν, εκτός του Ι. Λέκκα και του αειμνήστου Μουστάκα, οι Θεοδόσιος Μπενιζέλος, Χρήστος Μαντζάκος, Σ. Κροκιδάς, Γ. Δέρβος, Αγγελος Κουτσογιάννης, Π. Παυλίδης, Γ. Βίμπος, Γ. Μίνως, Γ. Ρούφης, Δ. Βουζίκης, Ι. Λελούδας, Επ. Τρίμης, Ι. Καζαντζής και Άγγ. Ηλιάδης. Στην πρώτη εκείνη συγκέντρωση Αθηναίων, έλαβαν τον λόγο κι’ έδειξαν ξεχωριστή στοργή για τους σκοπούς του Συλλόγου, οι Αντ. Μπενιζέλος, Αλ. Βλάχος, Αντ. Κτενάς, Σπ. Σούγρας, Ιερ. Βλαχάκης και άλλοι.
Οι υπογράφοντες την πρώτη Συνεδρίαση του Συλλόγου.
Πολύμορφη δράση
Έτσι ξεκινούσε την πορεία του ο Σύλλογος ο οποίος εφέτος εορτάζει 130 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας και προσφοράς. Πρέπει να σημειωθεί ότι αρωγοί του Ευάγγελου Μουστάκα στο έργο του ήταν δύο ακόμη γηγενείς Αθηναίοι, ο δημοσιογράφος Σωτήριος Σκληρός και ο έμπορος Νικόλαος Παναγιωτάκης.
Ο «Αθηναϊκός Σύλλογος» -μετέπειτα «Σύλλογος των Αθηναίων»- όπως ήδη αναφέρθηκε, στεγάστηκε τότε προσωρινά σ’ ένα μαγαζί κάτω από το Δημαρχείο, που το πρόσφερε πρόθυμα για το σκοπό ο Δήμαρχος Αθηναίων Λάμπρος Καλλιφρονάς που ήταν και από τα πρώτα μέλη του Συλλόγου. Εξάλλου, σε έναν χρόνο από τότε, η έδρα του Συλλόγου μεταφέρθηκε στο αρχοντικό του Δημάρχου Λάμπρου Καλλιφρονά, κοντά στην Νέα Αγορά. Και άρχισε την πολύμορφη δράση του.
Στα χρόνια που πέρασαν τα πάντα άλλαξαν. Ωστόσο ο «Σύλλογος των Αθηναίων» παρέμεινε πιστός στις αρχές και τους σκοπούς του, υπηρετώντας την Πατρίδα και την Πόλη. Διαθέτοντας πλέον περίζηλες ιστορικές εγκαταστάσεις στην «ψυχή» της Πλάκας, διατηρώντας το «Αθηναϊκό Μουσείο» και το «Κοινωνικό Παράρτημα». Συμπλήρωσε δε την 130ετία του τιμώντας τον ιδρυτή με την απόδοση της ονομασίας «Ευάγγελου Μουστάκα» σε όμορο με τις εγκαταστάσεις του δρομίσκο της Πλάκας και ψηφιοποιώντας μεγάλο μέρος από τους θησαυρούς που έχει συγκεντρώσει.
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» Σάββατο 27 Δεκεμβρίου 2025
