Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Οι δύο παραδοσιακές γειτονιές (Πλάκα και Ψυρρή), τα προπολεμικά χρόνια, βρίσκονταν σε διαρκή… αντιπαράθεση. Υπέφωσκε ένας ακήρυχτος πόλεμος που ξεκινούσε από το ύψος των ενοικίων και απλωνόταν στην ποιότητα και τις τιμές των πωλούμενων προϊόντων σε φούρνους, μπακάλικα, μανάβικα κ.α. Κυρίως όμως στις ταβέρνες και τα καπηλειά. Οι… λόρδοι της Πλάκας απαξίωναν τον… λαουτζίκο του Ψυρρή και τούμπαλιν. Η αντιπαράθεση επεκτεινόταν και στις πετροπολεμικές συρράξεις, οι οποίες λάμβαναν χώρα στα παλιά σφαγεία, κάτω από το Αστεροσκοπείο όπου έδιναν τα ραντεβού τους οι πετροπολεμιστές! Στα μέσα της δεκαετίας 1930 και με την ευκαιρία των Αποκριών, κάποιοι αποφάσισαν να μονιάσουν τις δύο γειτονιές. Οργάνωσαν λοιπόν κοινές αποκριάτικες εκδηλώσεις.
«Καρναβάλι στην Αθήνα». Πίνακας Σπύρου Βασιλείου (1903-1985).
Οργάνωση και συμμετοχές
Για την οργάνωσή τους συνέβαλαν διακεκριμένοι Αθηναίοι αλλά και δημόσιοι φορείς και σύλλογοι. Ανάμεσά τους ο ΕΟΤ, τα υπουργεία Εσωτερικών, Στρατιωτικών και Ναυτικών, η ΕΛΠΑ, ο Σύλλογος Αθηναίων, Αμπελοκηπιωτών κ.ά. Στην κίνηση εκείνη πρωτοστάτησαν ο πανεπιστημιακός γιατρός και αργότερα ακαδημαϊκός Σπυρίδων Δοντάς, ως ιθύνων νους και ο γλύπτης Νικόλαος Γεωργαντής ως καλλιτεχνικός διευθυντής. Ακόμη συστήθηκε Οργανωτική Επιτροπή από γνωστούς Αθηναίους, όπως οι Ι. Γιαμβριάς, Δ. Τοτόμης, Δ. Σκουζές, Γ. Αλεξίου και Αντ. Παπαγεωργίου. Σκοπός να διατηρηθούν ή και να αναβιώσουν οι μνήμες και τα έθιμα της πρωτεύουσας, διότι «η λήθη δεν στέκεται σε λαούς πολιτισμένους» αλλά και να φιλιώσουν οι δύο γειτονιές[1].
Γιρλάντες, σημαίες και υφαντά σε σπίτια και καταστήματα, ψησταριές έξω από τις ταβέρνες και τεράστιες βαρέλες ήταν μέρος της αποκριάτικης διακόσμησης. Οι δύο γειτονιές πλημμύρισαν με κόσμο. Προσήλθαν Αθηναίοι όλων των ηλικιών, συν γυναιξί και τέκνοις, χαρτοπόλεμος και οργανωμένη μασκαράτα, ένας καρνάβαλος. Ξεκίνησε από την Διονυσίου Αρεοπαγίτου, διέσχισε την λεωφόρο Αμαλίας, μπήκε στα δρομάκια της Πλάκας και κατέληξε στου Ψυρρή. Την πομπή αποτελούσαν σαράντα παλιά μόνιππα και δέκα τετράτροχα κάρα. «Τιμητική εμπροσθοφυλακή» παιδιά της Πλάκας. Η «μαρίδα», δηλαδή τα παιδιά μικρής ηλικίας, ήταν ένα από τα πλέον θορυβώδη αλλά και εύθυμα στοιχεία των παλιών αθηναϊκών Αποκριών.
Πλακιώτης και Γάμος
Ακολουθούσε ο «Πλακιώτης», ο πατροπαράδοτος γκάγκαρος Αθηναίος, συνοδευόμενος από ξωτάρηδες που κρατούσαν φτυάρια με ονομασίες συνοικιών (Ανάλατος, Λομπαρδιάρης κ.ά.). Την μορφή του «Πλακιώτη» αναπαραστούσε ένα τεραστίων διαστάσεων ανδρείκελο, καθισμένο αναπαυτικά πάνω σε ένα σωρό από χόρτα και καλάμια. Έτσι, τη φορά αυτή δεν εμφανίστηκε επωχούμενος σε κάποιο γαϊδουράκι, αλλά σε κάρο της εποχής. Συμβόλιζε, ουσιαστικά, τον Αθηναίο που γυρνούσε στο σπίτι του, αφού πρώτα είχε κλαδέψει το αμπέλι του μετά το πολύ κρύο του Γενάρη[2].
Ύστερα αναπαράσταση Πλακιώτικου γάμου, προικιά, συμπέθεροι και καλεσμένοι, μόνιππα, αστυφύλακες, φράκα, ρεντιγκότες, καπελίνα. Στην κεφαλή ένας έφιππος κρατούσε το «φλάμπουρο», πίσω του ήταν ένα μόνιππο πάνω στο οποίο ήταν μουσικοί με τα λαϊκά όργανά τους και πιο πίσω έπετο η άμαξα με το γαμήλιο ζεύγος. Οι «μελλόνυμφοι» ήταν ντυμένοι με παλιές χαρακτηριστικές ενδυμασίες χωρικών της Αττικής. Αντίθετα, οι κουμπάροι ήταν γνήσιοι Πλακιώτες.
Δασκάλα με φράγκικα
Την πομπή συμπλήρωναν άμαξες με τα προικιά της νύφης, οι «συμπέθεροι», καθώς και οι γαμήλιοι καλεσμένοι. Άνδρες και γυναίκες, χωρικοί αλλά και αστοί, που φορούσαν βελάδες και καπέλα, ενδυμασίες διαφορετικών εποχών, από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της Επαναστάσεως μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Έτσι, πάνω σε μόνιππα έβλεπε κανείς μεταμφιεσμένους σε περιηγητές, αστυφύλακες, άλλους ντυμένους με φράκο και ρεντιγκότα, ή κυρίες με φουστάνια ως τον αστράγαλο και καπελίνα.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η παρουσία της δασκάλας, η οποία όντας περασμένης ηλικίας ξεχώριζε από τα «φράγκικα» που φορούσε. Την πομπή του γάμου έκλεινε ο Καρνάβαλος, ένα γιγαντιαίων διαστάσεων χάρτινο κεφάλι, ύψους πέντε μέτρων. Πίσω από τις κόγχες των ματιών βρίσκονταν μικρά παιδιά, τα οποία εκσφενδόνιζαν προς το πλήθος κομφετί και χαρτοπόλεμο. Και τον Καρνάβαλο, βεβαίως, δεν θα μπορούσε να μην ακολουθεί το ομοίωμα του μεθυσμένου παλιού Αθηναίου μάγκα.
Κοτζιάς και Πλακιώτες
Στο τέλος της μεγαλοπρεπούς αυτής πομπής, πάνω σε μια μεγάλη σούστα, επέβαιναν όρθια τα μέλη της αποκριάτικης χορωδίας του Ψυρρή, ντυμένοι σαν παλαιοί φοιτητές, αξιωματικοί, χωρικοί κ.ά. Παντού οι καρναβαλιστές γίνονται δεκτοί με ενθουσιασμό, αγάπη και συμπάθεια από τον κόσμο. Από τα μπαλκόνια και τα πεζοδρόμια σερπαντίνες και κομφετί ρίχνονταν με απλοχεριά, δημιουργώντας μοναδική εορταστική ατμόσφαιρα.
Στην αποκριάτικη αναβίωση του αθηναϊκού γάμου συμμετείχαν νέοι και νέες, γόνοι παλαιών και γνωστών οικογενειών της Πλάκας. Επιπλέον, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στον Τύπο της εποχής, σε όλη τη «γαμήλια πομπή» μετείχε πάνω σε μόνιππο και ο πρόεδρος της κοινότητας Μπραχαμίου με την οικογένειά του[3]. Ως θεατής παρακολούθησε τις εκδηλώσεις και ο Δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Κοτζιάς, από τους πρωτεργάτες της οργάνωσης[4].
Επέλαση στις ταβέρνες
Συνέβησαν πολλά στους δρόμους αλλά η επέλαση στις ταβέρνες Πλάκας και Ψυρρή ήταν η… ευτυχής κατάληξη. Αξίζει τον κόπο να αναφερθούμε στα καταστήματα που πρωτοστάτησαν στις επιλογές του κόσμου. Στην Πλάκα οι ταβέρνες του Δεσπότη, του Γυφτογιάννη, τα «Επτά αδέλφια», του «Μπάρμπα Στάθη» στην οδό Υπερείδου, το «Πατητήρι του Δορίλα», η ταβέρνα «Η μουριά» του Κ. Γρίζα, ο «Πλάτανος» του Κοτζαμάνη, του Λούκα, του Γαρμπή, το Οινοψητοπωλείον του Καρυανού με σήμα κατατεθέν το κοκορέτσι που ψηνόταν απέξω. Επίσης, η ταβέρνα του Κρητικού και μερικά ακόμη ταβερνεία. Λιγότερο ή περισσότερο γνωστά, ρίχτηκαν στον «πόλεμο» του γλεντιού. Στου Ψυρρή το ίδιο σκηνικό. Πρώτη και καλύτερη στις προτιμήσεις η ταβέρνα του Πουλούδη, στην οδό Μιαούλη. Ακολουθούσαν οι ταβέρνες του Προμπονά και του Μάρκου, του Χατζηλάκου στην πλατεία Ηρώων, λίγο πιο πέρα η «Μάνδρα» του Μποσινάκου στην οδό Αγίου Δημητρίου, του Τεμπέλη στην οδό Αριστοφάνους[5].
Κυριολεκτικά «έκαμαν χρυσές δουλειές». Ολόξανθη ρετσίνα και αφράτο κοκκινέλι έρεαν εν αφθονία με τη συνοδεία γαρδούμπας, σπληνάντερου, κοκορετσιού και διαφόρων τερψιλαρυγγίων μεζέδων. Κιθάρες, λατέρνες και νταούλια κράτησαν το κέφι αμείωτο ως το πρωί. Ο απολογισμός την επομένη εμφανιζόταν θετικός. Καταναλώθηκαν 30 χιλιάδες οκάδες κρασιού, δηλαδή περίπου 38 τόνοι! Αυτά συνέβαιναν στην Αθήνα του 1935. Σημαντικότερη, ίσως, διαπίστωση ήταν πως ο τρόπος με τον οποίο φίλιωσαν οι δύο γειτονιές απέβη προς όφελος όλων, κυρίως δε της τοπικής μικροοικονομίας. Ποια ήταν η συνέχεια; Δόθηκε λίγες ημέρες αργότερα και πάλι κάτω από το Αστεροσκοπείο, όπου συναντήθηκαν Πλακιώτες και Ψυρριώτες για τον καθιερωμένο πετροπόλεμο!
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία», Δευτέρα 4 Μαρτίου 2019
Συμπληρωμένες δημοσιεύσεις:
Εφημερίδα «Εστία», Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου 2025
Εφημερίδα «Δημοκρατία», Σάββατο 1 Μαρτίου 2025
