Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Η εορταστική χαρά των παιδιών τελειώνει και επισφραγίζεται με τα κάλαντα των Φώτων, όπως γινόταν όχι μόνον στα χρόνια της Τουρκοκρατίας αλλά και σε αρχαίους χρόνους. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ανατρέχουν στα κατ’ Αγρούς Διονύσια, όταν ο θίασος περιερχόταν τους συνοικισμούς ή στα αθηναϊκά ανθεστήρια όταν αναπαρίσταναν τον επίσημο γάμο του Διονύσου. Εξάλλου είναι πράγματι άφθονο το λαογραφικό υλικό που αναφέρεται στις γραφικές νεοελληνικές παραδόσεις των Θεοφανείων.
«Βάπτισις». Έργο Αντρέι Ρουμπλιόφ, περί το 1405.
Οι Καλημέρηδες
Για την Αθήνα το σχετικό προβάδισμα κατείχαν οι Ποταμάρχες, δηλαδή οι ενοικιαστές των υδάτων του Κηφισού που ονομάζονταν και Καλημέρηδες. Φαίνεται, ότι αυτοί, όταν έμπαιναν στα σπίτια για να πουν τα κάλαντα των Θεοφανείων, το έριχναν και στο Κατσαντωνέϊκο, δηλαδή άρπαζαν και καμιά κότα απ’ την αυλή της νοικοκυράς. Εκ τούτου και η θρυλική κραυγή της παλαιάς Αθηναίας γριούλας, που εφώναζε τον κίνδυνο. «Κλείστε, καλέ, τα πουλερικά, γιατί έρχονται οι Καλημέρηδες!…»[1].
Πολλές, πάρα πολλές παραλλαγές ακούγονται στα λαϊκά κάλαντα των Θεοφανείων, ολόκληρης της Ελλάδος. Πάντως, τα περισσότερα άρχιζαν με τους στίχους: «Ήρθανε τα Φώτα κι’ ο φωτισμός / κι’ η χαρά μεγάλη κι’ ο αγιασμός!». Το βασικό λεκτικό των Βυζαντινών καλάντων των Θεοφανείων ήταν προφανώς, περισσότερο αυτοκρατορικό: «Σήμερον ο Παντοκράτωρ εις τον Ιορδάνην πορευθείς / λέγει προς τον Ιωάννην βάπτισόν με παρευθύς!»[2].
«Κάλτσα του Διαβόλου»
Αλλ’ οι Κεφαλλονίτες, γλυκύτεροι στον τόνο, τα έψαλλαν περισσότερο θεοφοβούμενα: «Ήρθ’ ο Κύριός μας εις την πηγή / και τον Άϊ-Γιάννη παρακαλεί: / – Μέγα μ’ Άϊ-Γιάννη και βαφτιστή / έλα να βαφτίσης Θεού παιδί!…». Αλλά στο σημείο αυτό ο Άϊ-Γιάννης ο βαπτιστής, εμφανιζόταν στα λαϊκά κάλαντα, διστακτικός να βαπτίσει τον Θεάνθρωπο: «Τούτο πώς να κάμω δεν ημπορώ / να βαφτίσω σένα τον ουρανό… / πούρθες να συντρίψης τα είδωλα / να καταπατήσης τον δαίμονα!»[3].
Στη «Δημοτική Ανθολογία» του σπουδαίου λαογράφου Μιχαήλ Σ. Λελέκου που έμεινε στην ιστορία με το ψευδώνυμο «Κάλτσα του Διαβόλου» διαβάζουμε για τη νύχτα των Θεοφανείων και έναν ενδιαφέροντα λαϊκό οραματισμό[4]: Αναφέρει ότι «πολλά παιδία των Κλεωναίων, την νύκτα των Φώτων, με την πρόληψιν ότι τάχα ανοίγονται τα ουράνια, αγρυπνούσιν, εν υπαίθρω, διά να ίδουν τον Παντοκράτορα και αιτήσουν ό,τι έκαστον ήθελε!». Πάντως, το μήνυμα που εξέπεμπαν όλες αυτές οι παραστάσεις και οι εορτασμοί ήταν ενιαίο και αφορούσε τον εξορκισμό και τη γελοιοποίηση του κακού καθώς και την επίκληση της τύχης και της γονιμότητας για τη νέα χρονιά.
Οι Καλινδράδες
Στη Θεσσαλία εκείνοι που ξεφάντωναν οι περίφημοι καλιδράνδρες, όπως τους αποκαλούσαν[5]. Διαιρούνταν σε μεταμφιεσμένους και τραγουδιστές. Πενταμελής ομάδα αναπαρίστανε τον γάμο με φαιδρότητα. Αποτελούνταν από τη νύφη, τον γαμπρό, την πεθερά, τον αράπη και τον γιατρό. Αυτή η ομάδα προηγείτο από τους τραγουδιστές. Ο αράπης ήταν το φοβερό πρόσωπο, ένα είδος υπασπιστή του γιατρού και της νύφης. Κρατούσε ξύλινο γιαταγάνι και ήταν έτοιμος να υπερασπιστεί τη νύφη, εάν την πείραζε κάποιος από τους χωρικούς! Όσο για τον γιατρό ήταν πρόσωπο σοβαρό που απολάμβανε την εκτίμηση των καλινδράδων.
Φορούσε ημίψηλο και βελάδα και κρατούσε ένα μπουκάλι κρασί ως… φάρμακο της ομάδας. Ξεκινούσαν λοιπόν κεφάτοι από το σπίτι του παπά του χωριού, στη συνέχεια περνούσαν από τον πάρεδρο και τα άλλα σπίτια. Όταν τέλειωναν τα κάλαντα των Φώτων, η νύφη λιποθυμούσε. Αμέσως ο γιατρός έσπευδε να της προσφέρει τη βοήθειά του με διάφορα χαριτολογήματα. Ακριβώς εκείνη την ώρα άνοιγε η μπουκάλα με το κρασί και έπιναν όλοι με τη σειρά, για να συνέλθουν υποτίθεται από τη συγκίνηση του απρόοπτου.
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 6-7 Ιανουαρίου 2024
