Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Ένα ταξίδι στον χρόνο είναι πάντα γοητευτικό! Και όπως ήδη έχουμε επισημάνει τις ημέρες που βιώνουμε είναι και πολύτιμο. Γι’ αυτό θα ξεκινήσουμε από την εποχή που οι Τούρκοι άφηναν ελεύθερους τους Έλληνες να γιορτάσουν τη Λαμπρή. Και θα φθάσουμε στα χρόνια που πρωτοστατούσαν οι πασχαλιάτικες ομοβροντίες και οι ακατάπαυστοι πυροβολισμοί. Στεκόμαστε δε ιδιαίτερα στα αθηναϊκά σπίτια, όπου μαζί με τα λαμπρόψωμα, οι Αθηναίες νοικοκυρές έφτιαχναν και πίττα με κόκκινο αυγό η οποία φυλασσόταν ως τη Λαμπρή άθικτη.
Ανήμερα το Πάσχα σηκώνονταν από το κρεβάτι αμίλητες και απέθεταν την πίττα στην εξώπορτα του σπιτιού. Δεν κοίταζαν πίσω. Γέμιζαν έναν κουβά νερό ή μια στάμνα από το πηγάδι της αυλής και έμπαιναν μέσα στο σπίτι. Κατά τη διάρκεια, δεν έπρεπε να τους μιλήσει κανείς. Το αντίθετο θεωρείτο κακός οιωνός. Κι αν τυχόν τους μιλούσε κάποιος, έχυναν το νερό στην αυλή και έτρεχαν χωρίς να απαντήσουν.
«Το ωόν του Πάσχα». Έργο Νικηφόρου Λύτρα (1832-1904).
Το «αμίλητο νερό»
Η νοικοκυρά, μπαίνοντας σπίτι με τη στάμνα, στεκόταν στο κατώφλι, έκανε τρεις φορές τον σταυρό της και βύθιζε το δεξί χέρι της στο νερό. Στη συνέχεια ράντιζε την είσοδο λέγοντας: «Η δροσιά του στον νοικοκύρη του σπιτιού και στη φαμίλια του. Πολύχρονοι να’ ναι». Έπειτα πήγαινε εμπρός στο εικονοστάσι και έκανε την προσευχή της. Γυρίζοντας στο σπίτι ράντιζε το περιβάλλον με το «αμίλητο νερό»[1]. Όλα έπρεπε να γίνουν πριν ξημερώσει.
Από το αμίλητο νερό, η νοικοκυρά προσέφερε και στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Εάν έμενε έπρεπε να το ρίξει πάλι στο πηγάδι μεσάνυχτα «προτού λαλήσουν οι κοκόροι». Μεγάλη προσοχή απέδιδαν οι Αθηναίες στο χρώμα και το βράσιμο των αυγών της Μεγάλης Πέμπτης. Δεν έπρεπε να είναι ούτε ανοικτόχρωμα ούτε σκούρα αλλά ούτε και παραβρασμένα.
Το πρώτο αυγό τσούγκριζε ο νοικοκύρης με τη νοικοκυρά. Έπειτα το μικρότερο παιδί της οικογένειας έκανε το ίδιο με τους υπόλοιπους. Τα κορίτσια έδιναν ιδιαίτερη σημασία. Εάν το αυγό τους έμενε άθικτο, η αγάπη τους θα παρέμενε ακλόνητη. Το αντίθετο αν το αυγό έσπαζε. Γι’ αυτό όταν δεν υπήρχε μικρό παιδί στην οικογένεια, καλούσαν από τη γειτονιά για να τσουγκρίσουν το πασχαλιάτικο αυγό.
Πασχαλιάτικη σφαγή
Κατά τα πρώτα έτη της Απελευθέρωσης από τους Τούρκους, μετά τη λειτουργία της «Αγάπης» πήγαιναν στο νεκροταφείο και έψελναν δεήσεις στους τάφους. Αντί για κόλλυβα, όμως, μοίραζαν κουλούρια και κόκκινα αβγά. Αυτό γινόταν σε ανάμνηση μιας ομαδικής σφαγής που συνέβη ανήμερα το Πάσχα, κατά την πολιορκία της Ακρόπολης επί Τουρκοκρατίας.
Τότε είχαν βρει τον θάνατο εκατοντάδες Αθηναίοι. Είχαν επιχειρήσει μια ηρωική, μα και κωμική συνάμα παρέλαση κάτω από την Ακρόπολη, προτού όμως τελειώσει οι Τούρκοι επέδραμαν ξιφήρεις και τους κατέσφαξαν λεηλατώντας και σπίτια. Σε ανάμνηση της σκηνής επικράτησε η συνήθεια, ενώ πολλά ήταν τα σπίτια που διατηρούσαν έντονες τις αναμνήσεις και αφηγούνταν πτυχές της δραματικής αυτής ιστορίας[2].
Ιωάννης Κωλέττης. Λιθογραφία 19ου αιώνα.
Πασχαλιάτικο σκάνδαλο (1845)!
Τώρα θα μεταφερθούμε στην ελεύθερη Αθήνα του 1845. Η πολιτική ανακατευόταν με τη θρησκεία και πρωταγωνιστής ήταν ο Ιωάννης Κωλέττης, τον οποίο ο Τύπος της εποχής αποκαλούσε και θεομπαίχτη. Τι είχε συμβεί; Ας αφήσουμε να μας το αφηγηθεί δημοσιογράφος της εποχής: «Άλλο σκάνδαλον έλαβεν χώραν κατά την Ανάστασιν. Ο κ. Κωλέττης (:πρωθυπουργός) δειπνήσας και μόλις έξωθεν της εκκλησίας αφήσας το τσιμπούκι από το στόμα, μετέλαβε των αχράντων μυστηρίων από την Ωραίαν Πύλη, κατά την δευτέραν έξοδον των Αγίων, το δικαίωμα τούτο είχε κατά τους καιρούς των αυτοκρατόρων μόνο ο αυτοκράτωρ.
» Ο κ. Κωλέττης ενόμισεν εαυτόν, ως φαίνεται, επέχοντα τόπον Αυτοκράτορος, το μάλλον σκανδαλώδες δε είναι ότι ο Κ. Κωλέτης ούτε εξωμολογήθη πρότερον διότι, ως φαίνεται, δεν είχε σκοπόν να μεταλάβη, αλλά αίφνης τω ήλθεν η ιδέα, ίσως διά να κάμη ενώπιον του συνηθροισμένου λαού επίδειξιν ευλαβείας, χωρίς να εννοήση ο περί τα θρησκευτικά, ουχ ήττον αμαθής παρά περί τα κυβερνητικά, ότι έκαμεν επίδειξιν ασεβείας. Ο βασιλεύς και η βασίλισσα, παρόντες εις την τελετήν, ηπόρησαν δια την διαγωγήν του κ. Κωλέττου και ηρώτησαν τους περί αυτούς, δεν γνωρίζομεν τι αυτοί απήντησαν, ημείς ηθέλαμεν απαντήση ότι ο κ. Κωλέττης νομίζει ότι δύναται να εμπαίζη τον Θεόν, ως εμπαίζη και τους ανθρώπους»[3].
Μαγειρίτσα και… κοψίδια (1852)
Δέκα χρόνια αργότερα βρίσκουμε να δημιουργείται η πραγματικότητα που έφθασε μέχρι τις ημέρες μας. Όπως το γεγονός ότι το 1852 υπολογίστηκε κατά τέτοιο τρόπο η λειτουργία ώστε το «Χριστός Ανέστη» να ακουστεί ακριβώς τα μεσάνυχτα. Έξω από την πρώτη μητρόπολη, τον ναό Αγίας Ειρήνης (Αιόλου), στήθηκε εξέδρα στολισμένη με άνθη. Εκεί βρέθηκε και ο κακοπροαίρετος συνήθως Εδμόνδος Αμπού, ο οποίος δεν χρωστούσε να γράψει μια καλή κουβέντα. Γράφει λοιπόν:
«Στην εξέδρα απάνου ο καθολικός βασιλέας και η προτεσταντική βασίλισσα βαστούν πελώριες λαμπάδες, οι επίσημοι μικρότερες λιγάκι και ο λαός δεκάρικα κεριά. Μετά την Ανάσταση, η ακολουθία στην εκκλησία βάσταξε δυο ώρες, με ζέστη πνιγηρή και με τις γυναίκες από το γυναικωνίτη να αφήνουν τα κεριά να στάζουν στα κεφάλια των ανδρών. Με το τέλος της Λειτουργίας όλοι τρέχουνε να φάνε τη μαγειρίτσα, μερικοί μάλιστα έχουν ένα κοψίδι ψητό και το τρώνε μόλις έπεσε η τελευταία κανονιά»[4].
Ο ναός της Αγίας Ειρήνης στην οδό Αιόλου. Επιχρωματισμένο ταχυδρομικό δελτάριο, αρχές 20ού αιώνα.
Τα αυγά του βασιλιά
Από το 1865 καθιερώθηκε ένα ακόμη έθιμο: Να προσφέρει ο Μητροπολίτης στον Βασιλιά μετά τη Λειτουργία τρία αυγά. Το ένα με την εικόνα της Ανάστασης και του βασιλιά, το δεύτερο μόνον με τον βασιλιά και το τρίτο βαμμένο ολόχρυσο λέγοντας κάθε φορά: «Δέχθητι το ωόν τούτο, όπερ δι’ εμού σοι προσφέρει η Εκκλησία, ως σύμβολον της υπό του Αναστάντος δωρηθείσης ελευθερίας τω γένει των ανθρώπων… και τούτο, βασιλεύ, ως εύσημον έμβλημα του υψηλού θρόνου σου… και τούτο ως σύμβολον ενδόξου διά το κράτος σου λαμπρότητος…»[5].
Τον προπερασμένο αιώνα τα αρνάκια μεταφέρονταν ζωντανά στην Αθήνα. Μια αστυνομική διάταξη του 1878, του τότε Διευθυντού της Διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών – Πειραιώς, Αγάθωνα Βουγιούκα, ανέφερε: «Μέρη για των αρνιών το πούλημα ορίζονται, η πλατεία των Στύλων, τα οικόπεδα πίσω από το Πολυτεχνείο, οι συνοικίες Βάθειας και Μεταξουργείου και η πλατεία του Θησείου. Τόποι να μείνουν τα αρνιά τη νύχτα, ορίζονται το μνημείο του Φιλοπάππου και η περιφέρεια βορεινά από το Λυκαβηττό».
Πασχαλιάτικες ομοβροντίες
Στα τέλη του 19ου το έθιμο των πυροβολισμών προκαλούσε μπελάδες. Αληθινές ομοβροντίες συντάρασσαν ολόκληρες συνοικίες που σείονταν από τα τρομπόνια, τα χαλκούνια και τις σαΐτες. Ιδού η σχετική είδηση: «Από της χθες ήρξαντο οι συνήθεις κατά τας ημέρας ταύτας πυροβολισμοί, οίτινες κατ’ έτος τοσούτων δυστυχημάτων γίνονται πρόξενοι. Η αστυνομία το καθ’ εαυτήν οφείλει να επιστήση την προσοχήν αυτής προς περιστολήν του βαρβάρου τούτου εθίμου, ου ένεκεν ακούομεν καθ’ εκάστην τας δικαίας επιτιμήσεις των ξένων».
Οι πυροβολισμοί άρχιζαν πριν από το Πάσχα και δεν έλειπαν τα δυστυχήματα. Το 1898, μια Γαλλίδα τουρίστρια εισέπραξε μια τουφεκιά. Το γεγονός δεν διέφυγε του Σουρή: «Ήλθε πάλι Πασχαλιά, / ρίχνει μια πιστολιά / κάθε πατριώτης… / πρασινίζει το κλαρί / κι επληγώθη στο μερί / μια Φραντσέζα πρώτης. / Θαύμαζε τον Παρθενώνα / και την κάθε μια κολώνα / και τ’ αρχαία τα λοιπά, / όταν έξαφνα μια σφαίρα / σύγχρονος και νεωτέρα / προς το γόνυ την κτυπά.
Ο εορτασμός του Πάσχα ήταν εξαήμερος. Εξάλλου έλεγαν «τρεις τα Γέννα, τρεις τα Φώτα, έξι την Ανάσταση»: «Χριστός Ανέστη και ρίξε μια πιστόλα / να πάει μέσα σ’ όλα. / Χριστός Ανέστη, καθένας να σμπαράρει / κι ο Χάρος όποιον πάρει / Αναστάσεως Χαρά / Και στην γην των Αθηναίων / ρίχνουν ένσφαιρα πυρά / οι γενναίοι των γενναίων / Πάσχα σεμνόν, εράσμιον / γλυκύ και πανσεβάσμιον, / Πάσχα, που θα τυφλώσωμεν / πολλούς με βαρελότα, / χαλκούνια και μπουρλότα!»[6].
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 19 Απριλίου 2020.
