Η τελευταία αγροικία των Κοκκώσηδων στον Ελαιώνα

Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς

Η ελιά και ο αθηναϊκός ελαιώνας έχουν άρρηκτα συνδέσει την πορεία τους με την Αθήνα, από τα μυθολογικά χρόνια μέχρι σήμερα. Η μυθολογία αναφέρει ότι το πρώτο φύτεμα της ελιάς, έγινε από την θεά Αθηνά, στην οποία αφιερώθηκε η πόλη και δόθηκε το όνομά της, ενώ η καλλιέργεια της ελιάς ξεκίνησε από τα χρόνια του Πεισιστράτου. Ο Ελαιώνας της Αττικής άρχιζε από τον Πειραιά και έφθανε μέχρι τις πλαγιές της Πάρνηθας, της Πεντέλης και του Υμηττού. Η περιοχή αυτή παρέμεινε ως Ελαιώνας μέχρι περίπου το 18^ο αιώνα, οπότε άρχισε σιγά-σιγά να μετατρέπεται σε λαχανόκηπο.

Οι καλλιέργειές του προμήθευαν με κηπευτικά τους κατοίκους των Αθηνών, ακόμα και μέχρι το μεσοπόλεμο. Στην μετατροπή αυτή συνετέλεσε το γεγονός ότι επρόκειτο για μια επίπεδη έκταση, με νερά να τη διασχίζουν – ο ποταμός Κηφισός, αλλά και πολλά υπόγεια νερά που συγκεντρώνονται εκεί λόγω των βροχοπτώσεων. Ο Ελαιώνας των Αθηνών υπήρξε, καθ’ όλη την διάρκεια της Τουρκοκρατίας και σχεδόν ολόκληρο τον πρώτο αιώνα ελεύθερης ζωής των Αθηνών, βασικός μοχλός για την οικονομική επιβίωση και ανάπτυξη της πόλης. Είναι μακρά η ιστορία του Ελαιώνα.

 

 

Τελευταία αγροικία

Τύχη αγαθή ήθελε όχι μόνον να διασωθεί αλλά να περιέλθει -μέσω δωρεάς- στην ιδιοκτησία του Δήμου Αθηναίων η τελευταία αγροικία με το περιβόλι, τον λαχανόκηπο, το πηγάδι, το παλαιό λαικό και το νεότερο μεσοαστικό κτίσμα του. Βρίσκεται στις παρυφές της συνοικίας του Βοτανικού και ανήκε στην προεπαναστατική Αθηναϊκή οικογένεια Κοκκώση (Κοκώση – Κοκόση – Κοκόσι), η οποία ήταν μεταξύ εκείνων που επαναστάτησαν εναντίον των Τούρκων το 1821[1]. Ένα από τα διακεκριμένα μέλη της, ο γενναίος Γεωργαντάς Κοκκώσης ήταν μεταξύ των συμπολεμιστών του Μακρυγιάννη και έπεσε υπερασπιζόμενος την Ακρόπολη των Αθηνών.[2]  

Μετά την απελευθέρωση, ο γηγενής Αθηναίος Δημήτριος Κοκκώσης ήταν σχοινοποιός και κατοικούσε στου Ψυρρή, στην ενορία του Αγίου Δημητρίου του Νέου. Όπως όλοι οι κάτοικοι των Αθηνών είχε και το αμπέλι του, έκτασης τεσσάρων στρεμμάτων, στη θέση Άγιος Πολύκαρπος των Αθηνών. Διαθέτουμε θαυμάσια περιγραφή εκείνου του αμπελιού στα χρόνια του Οθωνα.[3] Ακόμη περισσότερο το αμπέλι εκείνο και η μικρή αγροικία του διασώθηκαν μέχρι τις ημέρες μας περιήλθαν στον Δήμο Αθηναίων με δωρεά του τελευταίου Κοκκώση!

Το 1844 το αμπέλι, έκτασης πέντε βασιλικών στρεμμάτων, περιείχε πενήντα οπωροφόρα δένδρα διαφόρων ειδών. Συκιές, μουριές, κυδωνιές κ.ά. και είχε οικοδομημένο ένα πατητήρι με το πουρλάκι του σκεπασμένο με κεραμίδια. Το πουρλάκι ήταν ο λάκκος που έτρεχε ο μούστος. Η οικοδομή του ήταν κατά ένα μέρος κτισμένη από πλίνθους και η υπόλοιπη από πέτρες. Είχε την πόρτα και το παράθυρό της και ένα κτισμένο πηγάδι με πόσιμο νερό. Ιδιοκτησίες γύρω από το αμπέλι Κοκκώση είχαν ο Παναγής Καρύδης έναν αμπελώνα με χαντάκι, ο Παναγής Πανταζής που είχε αγρούς και ο Νικόλαος Λιανοσταφίδας.[4]

 

Η διαθήκη

Ο κλάδος της οικογένειας Κοκκώση στη γειτονιά του Ψυρρή άκμαζε μέχρι τα χρόνια του μεσοπολέμου.[5] Μέλη της διακρίθηκαν στις επιστήμες και στα γράμματα. Ένας εκ των τελευταίων αρρένων εκπροσώπων της οικογένειας, ο κτηματίας Πέτρος Κοκκώσης (1920-26 Ιανουαρίου 1998) του Γεωργίου και της Ελένης, άφησε με διαθήκη την αγροικία και τον περίγυρό της στον Δήμο Αθηναίων. Την έκταση αυτή είχε κληρονομήσει από την θεία του Ελένη, θυγατέρα του Πέτρου και της Μαρίας Κοκκώση, η οποία είχε αποβιώσει το 1966.

Αναφέρει χαρακτηριστικά, ο γηγενής Αθηναίος Πέτρος Κοκκώσης, στη διαθήκη του: «Ορίζω κληρονόμους μου τον Δήμο Αθηναίων και την Εκκλησία του Αγίου Πολυκάρπου, που βρίσκεται επί της οδού Αγίου Πολυκάρπου στο Βοτανικό. Εις μεν τον Δήμο Αθηναίων, αφήνω μετά τον θάνατό μου το εκτός σχεδίου πόλεως αγρόκτημά μου, εκτάσεως 4.250 μ.τ. περίπου, κείμενον στην Αθήνα και επί της οδού Εδέσσης αριθμός 30 Βοτανικός».

 

Αδιαφορία;

Τον Ιούνιο 1998, η Διεύθυνση Κληροδοτημάτων του Υπουργείου Οικονομικών κάλεσε τον Δήμο Αθηναίων να προβεί στην προβλεπόμενη πράξη αποδοχής. Πλην, όμως, επί επτά (7) ολόκληρα χρόνια, ουδείς ενδιαφέρθηκε για την τύχη του πολύτιμου αυτού αγροκτήματος. Και δεν επρόκειτο να ενδιαφερθεί κάποιος διότι το αγρόκτημα εκμεταλλευόταν ένας από τους τρεις μάρτυρες που είχε παρευρεθεί στη σύνταξη της διαθήκης του δωρητού. Είναι άγνωστος ο τρόπος με τον οποίο, ο επίδοξος καταπατητής, κατόρθωσε να μην αντιδράσουν και πράξουν τα νόμιμα οι αρμόδιες υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων, ούτε με ποιον βρισκόταν σε συνεννόηση για να το επιτύχει.

Ωστόσο, ένας καλός χριστιανός, γηγενής Βοτανικιώτης, ο αείμνηστος λογιστής Ευάγγελος Ψαρράς, γνώριζε εν γένει τις διαθέσεις και τις αποφάσεις του δωρητού και το 2005 ξεκίνησε αγώνας για να αποκαλυφθεί η πραγματικότητα. Από τότε ξεκίνησε  μια ανθρώπινη και θεσμική περιπέτεια, που εκτυλίχθηκε στο χρόνο και δοκίμασε τα όρια της δικαιοσύνης και της εμπιστοσύνης. Η ευεργετική πράξη του Π. Κοκκώση που θα μπορούσε να είχε ολοκληρωθεί αθόρυβα, έγινε η απαρχή μιας μακράς συγκρούσεως. Κατοικώντας στην περιοχή του αγροκτήματος, ο μάρτυρας της διαθήκης, με τα αρχικά Α. Μ.[6], απολάμβανε της εμπιστοσύνης του ιδιοκτήτη, λειτουργώντας -κατά κάποιον τρόπο- ως φύλακας του κτήματος, το οποίο φρόντιζε και να εκμεταλλεύεται παράγοντας και πωλώντας τα προϊόντα του.

 

Οκτώ δικαστικές αποφάσεις

Όταν έφυγε από την ζωή ο ιδιοκτήτης Π. Κοκκώσης, ο επίδοξος καταπατητής θεώρησε ότι μπορούσε να μετατρέψει τη συγκυρία σε προσωπικό όφελος. Με το πέρασμα του χρόνου, άρχισε να προβάλλει αξιώσεις ιδιοκτησίας πάνω στο ακίνητο, αμφισβητώντας στην πράξη τη βούληση του διαθέτη την οποία γνώριζε από «πρώτο χέρι». Από εκείνο το σημείο και μετά, η υπόθεση πήρε τον δρόμο της Δικαιοσύνης. Όσα ακολούθησαν θυμίζουν μυθιστόρημα και αποκαλύπτουν νομοθετικά κενά, υπηρεσιακές αδυναμίες, δράση μηχανισμών κ.ά. Διοικητικές πράξεις και διαδικασίες που έφθασαν στα πολιτικά δικαστήρια, με εφέσεις και αναιρέσεις. Κάθε απόφαση γεννούσε νέα προσφυγή, κάθε κρίση άνοιγε έναν ακόμη κύκλο αντιπαραθέσεως.

Χρειάστηκε να εκδοθούν τέσσερις αποφάσεις του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, δύο αποφάσεις του Εφετείου Αθηνών και μία του Τριμελούς Εφετείου Αθηνών, μία απόφαση του Αρείου Πάγου, αναγκαστικές εκτελέσεις, διοικητικές αποβολές, καταγγελίες και μακρά σειρά πράξεων οι οποίες διήρκεσαν δέκα έξι (16) ολόκληρα χρόνια (2005-2021). Εντέλει, με δυναμική παρέμβαση του τότε Αντιδημάρχου, απομακρύνθηκε ο επίδοξος καταπατητής, σφραγίσθηκε και τέθηκε σε φύλαξη ο χώρος. Ο λαχανόκηπος διατηρήθηκε σε ακμή με τα οπωρολαχανικά του (λάχανα, πράσα, μαρούλια, κρεμμύδια, μπρόκολα κ.λπ.) και έναν στεγασμένο χώρο (κοτέτσι) με πουλερικά.   

Αλλά μοίρα κακή παραφυλούσε. Διότι η νέα δημοτική αρχή εξαφάνισε τον κήπο, έστρωσε το περιβόλι και το μετέτρεψε σε χώρο αποθήκευσης κάδων απορριμμάτων. Η τελευταία αγροικία του Ελαιώνα κινδυνεύει και ζητά προστασία.  

 

 

Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 7 Μαΐου 2026.