«Τι κι’ αν από τότε τόσα χρόνια; Ο νους και η ψυχή του ΄Εθνους, ιδία κατά την σημερινήν ημέραν, στρέφεται προς τα γεγονότα του 1453. Η χρονική απόστασις εκμηδενίζεται και η μνήμη, με βοηθόν την φαντασίαν, αναπολεί την φοβεράν τραγωδίαν, που επαίχθη παρά την πύλην του Αγίου Ρωμανού και μέσα εις την Πόλιν και την Αγίαν Σοφίαν, με ήρωας-θύματα τον εθνομάρτυρα Παλαιολόγον και τον Χριστιανικόν πληθυσμόν της Βασιλευούσης.
Του Αυτοκράτορος Κωνσταντίνου το σεπτόν σκήνωμα δεν ανεπαύθη εντός πολυτελούς μαυσωλείου, αλλ’ όμως η αιωνιότης κρατεί τον άριστον άνδρα υπεράνω χρόνου και λήθης, διότι οπουδήποτε γης ευρίσκεται και πάλλει Ελληνική καρδία ευλογεί την ιεράν του μνήμην.
» Ποιός δύναται να λησμονήση τα διαδραματισθέντα κατά την τελευταίαν ακολουθίαν εις τον ναόν της Αγίας Σοφίας; Ο Αυτοκράτωρ εμπρός εις την Αγίαν Πύλην προσεύχεται νοερώς επί πολλήν ώραν. Κύριος οίδε ποίαν λυτρωτικήν, ποίαν πατριωτικήν προσευχήν! Τρεις φοράς προσπίπτει ενώπιον της εικόνος του Χριστού και μετά δυσκολίας συγκρατεί τους λυγμούς. Έπειτα στρέφεται προς το εκκλησίασμα, ζητεί συγχώρησιν και παραλαμβάνει κατά την συνήθειαν, από τας τρεμούσας χείρας του ιερέως τα άχραντα μυστήρια, δια να κοιννωνήση. Όλοι τότε φωνάζουν: “Έσο συγχωρημένος». Και πράγματι συνεχωρήθησαν αι αμαρτίαι του μεσαιωνικού ημών βίου και, ως ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος γράφει, «από του νυν κυοφορείται εις την ιστορίαν της Ελλάδος νέα βασιλεία, η βασιλεία της Αναγεννήσεως”.
Κοιμάται μαρμαρωμένος
» Ο Κωνσταντίνος δεν εφονεύθη, επίστευσεν ο λαός, αλλά κοιμάται μαρμαρωμένος μέσα εις σπήλαιον, αναμένων το πλήρωμα του χρόνου δια ν’ αναστηθή, όπως ακριβώς και άλλοι λαοί μυθολογούν περί των μεγάλων ηρώων των. Η Θεία Πρόνοια γνωρίζει να διατηρή αθανάτους εκείνους, από τους οποίους εξαρτάται η ύπαρξις και η σωτηρία ενός λαού. Κάθε λαός, κατά τον Ν. Γ. Πολίτην, που έχει ιστορικήν συνείδησιν, πιστεύει εις την επάνοδον κάποιου νεκρού ήρωος, ο οποίος θ’ αναδειχθή ο μέλλων σωτήρ του.
» “Και ο παπάς, που ελειτούργει” εις την Αγίαν Σοφίαν, κατά την λαϊκήν παράδοσιν, την ώραν της εισόδου των Τούρκων, “πήρε αμέσως το άγιο δισκοπότηρο, εμπήκε σε μια θύρα και η θύρα έκλεισε αμέσως. Οι Τούρκοι, που τον εκυνήγησαν, είδαν να γίνεται άφαντος και ηύραν εμπρός των τοίχο· πολέμησαν να τον χαλάσουν με τα όπλα τους και δεν μπόρεσαν. Έφεραν ύστερα χτίστες κ’ εκείνοι δεν έκαμαν τίποτα. Προσκάλεσαν κατόπιν όλους τους χτίστες της Πόλης, έβαλαν τα πάντα εις ενέργεια να γκρεμίσουν εκείνον τον τοίχο, αλλά και αυτών οι κόποι πήγαν χαμένοι. Ούτε με λοστούς ούτε με όλα τα σύνεργα δεν μπόρεσαν να χαλάσουν τον τοίχο. Γιατί είναι θέλημα Θεού ν’ ανοίξη η θύρα μόνη της, όταν έλθη η ώρα και να βγη από κει ο παπάς να τελειώση την λειτουργία στην Αγία Σοφιά, όταν θα πάρωμε πίσω την Πόλη”.
Πήραν την…
» Με αυτού τους είδους τας αναμνήσεις, τους θρύλους και τα όνειρα συνεδέθη η άλωσις της Κωνσταντινουπόλεως και εξετράφη ο Ελληνισμός επί αιώνας. Ζωηρά υπήρξε πάντοτε η ελπίς ότι θα ξανακουσθή η ιερά της πίστεως δοξολογία υπό τους αχανείς θόλους της Αγίας Σοφίας με την τελείαν του Έθνους αποκατάστασιν.
» Και ερωτάται: Ήτο δικαιολογημένος αυτός ο πόθος είχεν ηθικόν στήριγμα αυτή η ελπίς; Ναι, διότι ο βάρβαρος κατέκτησε και αδίκως υπεδούλωσεν ένα λαόν, ο οποίος ευηργέτησεν ολόκληρον την ανθρωπότητα. «”Εντός των τειχών της Κωνσταντινουπόλεως”, έγραψεν ο επιφανής ιστορικός Γίββων, “υπήρξε περισσοτέρα μάθησις και πολιτισμός και κατ’ αυτήν την άλωσιν υπό των Τούρκων, παρά εις τας εκτεταμένας της Δύσεως χώρας”.
“Πήραν την Πόλη, πήραν την”, εθρήνησεν ο λαός.
Κλαμμός, θραμμός, που γένηκε
εκείνην την ημέρα·
’χάσεν η μάννα το παιδί,
και το παιδί την μάννα».
» Την είδησιν της καταστροφής μανθάνει ο νοτίως της Κωνσταντινουπόλεως Ελληνισμός από
“καράβι που εκατέβαινε στα μέρη της Τενέδου,
Και κάτεργο το υπάντησε,
Στέκι κι’ αναρωτά το.
-Καράβιν, πόθεν έρχεσαι
και πόθεν κατεβαίνεις;
-Έρχομαι εκ τ’ ανάθεμα,
κ’ εκ το βαρύν το σκότος,
εκ την αστραποχάλαζαν,
εκ την ανεμοζάλην·
από την Πόλιν έρχομαι,
την αστραποκαμένη”.
Η αδελφή της Πατρίδος
» Και ο λόγιος ποιητής του «Θρήνου» αναφέρει εις τους εξής στίχους την παράδοσιν περί της αποκρύψεως υπό του Θεού του μάρτυρος βασιλέως:
“Ω Κωνσταντίνε, βασιλεύ,
τι να’ ναιν από σένα;
λέγουν ότι απέθανες
επάνω στο σπαθίν σου·
ήκουσα πάλιν να λέγουσιν
και είσαι κεκρυμμένος
υπό χειρός της πανσθενούς
δεξιάς του Κυρίου”.
» Μόλις συνήλθε κάπως ο λαός από την συμφοράν, αρχίζει να ελπίζη και να οραματίζεται την μέλλουσαν σωτηρίαν. Αγώνες συνεχείς των Ελλήνων, δια την ανάκτησιν της ελευθερίας, ηκολούθησαν. Η μεγάλη επανάστασις του 1821 υπήρξεν η «αποσφραγισθείσα διαθήκη του τελευταίου εκείνου Αυτοκράτορος, στρατιώτου και μάρτυρος της θρησκείς και του έθνους».
» Με πίστιν εις την αποκατάστασιν του δικαίου και την ανάκτησιν της χαμένης ελευθερίας ηγωνίσθησαν αρματολοί και κλέφτες, λεγεών όλη αρχιερέων, δια τους οποίους η θρησκεία ήτο αδελφή της ελευθέρας πατρίδος, και η στρατιά των λογίων και διδασκάλων των μεγάλων διερμηνέων και ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας, εκ των οποίων οι περισσότεροι, υπηρετούντες εις τον εθνικόν εχθρόν, ειργάζοντο μυστικά δια την παλιγγενεσίαν του ΄Εθνους, και τέλος των Φιλικών, οι οποίοι, ακολουθούντες το παράδειγμα του Ρήγα, εθεμελίωσαν το τέμενος της ελευθερίας.
Το «μαγικόν μετέωρον»
» Όλων των αγωνιστών αυτών τας ψυχάς εφλόγιζεν ο πόθος της ελευθερίας και εθέρμαινεν η πίστις δια την ανάστασιν του Γένους. Είναι λίαν χαρακτηριστική εν προκειμένω η κατωτέρω διήγησις ενός δημώδους χρονικού του 1522:
» ”Τούτω τω έτει, λέγεται εις το εν λόγω χρονικόν, έδειξεν ο Θεός σημείον τοιόνδε εν τη Κωνσταντίνου πόλει, τη μεγάλη Κυριακή του Πάσχα. Το μεσονύκτιον ηγέρθησαν οι Δερβίσηδες και επήγαν εις την Αγίαν Σοφίαν να σαλαβατίσουν, κατά το εαυτών έθος και, ελθόντες εις τα προαύλια του ναού, ήκουσαν ψαλμωδίαν και είδον και φως μέγα εν τω ναώ, και πλησιάσαντες εύρον τας πύλας ανεωγμένας και φωνάς ψαλμωδούσας το Χριστός ανέστη· και ακούσαντες σπουδαίως έδωσαν γνωστόν του αφεντός, όστις ήλθε σωματικώς και ήκουσε και είδεν εν οφθαλμοίς, κελεύσας, ίνα αναβούν εις κατηχούμενα, να σκοπεύσουν μήποτέ έστιν εξ ανθρώπου η τοιαύτη ενέργεια. Και ευθύς εξέλιπε και το φως και η ψαλμωδία· και πάλιν ώρμησεν, ίνα κόψη του Χριστιανούς, ει μη πάλιν ο αυτός Πυραπασσάς απέκοψεν αυτού την ορμήν”.
» Τω δε 1764, ήτοι μετά 242 έτη, ο Άγγλος περιηγητής Τσάντλερ διηγείται ότι εφάνη αίφνης μαγικόν μετέωρον υπέρ τον ναόν της Αγίας Σοφίας, οι θόλοι αυτού εφωτίσθησαν υπό φωτός μη αφθέντος υπό χειρός ανθρώπου και άγνωστοι μελωδίαι ηκούσθησαν εν αυτώ. Τούρκοι και Ρώσσοι ευρίσκοντο τότε εις διάστασιν και η εις την Ασιατικήν Γεωργίαν επανάστασις παρέσχεν εις του Έλληνας της Κωνσταντινουπόλεως την ελπίδα ότι το μετέωρον ήτο προμήνυμα απελευθερώσεως.
» Ας είναι αι ολίγαι, ως άνω γραμμαί, ευλαβικόν μνημόσυνον δι’ όλους εκείνους, οι οποίοι από του Αυτοκράτορος μέχρι του τελευταίου πολίτου εσφαγιάσθησαν, ηχμαλωτίσθησαν και εβασανίσθησαν ποικιλοτρόπως κατά και μετά την άλωσι της θρυλικής νύμφης του Βοσπόρου».
