Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Την περιοχή που οι νεώτεροι γνωρίζουμε ως Προσφυγικά του Νέου Κόσμου ή Δουργούτι διάλεξε το «Τάγμα των Ιπποτών της Μάλτας» ή «Τάγμα των Ιωαννιτών» να αγοράσει για τη δημιουργία υποδομών προς ανακούφιση των προσφύγων, οι οποίοι είχαν πλημμυρίσει την Ελλάδα τη δεύτερη και την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνος. Μόνον οι Αρμένιοι πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στην ηπειρωτική Ελλάδα και τα νησιά, τη δεκαετία 1914-1924, ανέρχονταν σε 32.000[1]!
Σε ιδιόκτητο λοιπόν οικόπεδο, στο πλάι της λεωφόρου Συγγρού και στη θέση «Δουργούτι» οι Ιππότες ανήγειραν προσφυγικό συνοικισμό που περιλάμβανε είκοσι τέσσερις οικίσκους, στους οποίους είχαν εγκατασταθεί Έλληνες και, κυρίως Αρμένιοι πρόσφυγες. Το 1926, προχώρησαν στη δωρεά του συγκεκριμένου συνοικισμού στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό θέτοντας ως βασική προϋπόθεση να συνεχιστεί τη διαρκή αξιοποίησή του για την εξυπηρέτηση φιλανθρωπικών σκοπών[2]. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ξεκίνησε σταδιακά η η αποκατάσταση ενός μικρού αριθμού προσφύγων, οι οποίοι είχαν καταφέρει να διαφύγουν από το μένος και τις διώξεις των Τούρκων σφαγέων, κουβαλώντας μαζί τους τραυματικές μνήμες αλλά και την ελπίδα για μια νέα αρχή σε έναν ασφαλέστερο τόπο.
Σκίτσο του Συνοικισμού (1923).
Η επίσκεψη
Εκείνο το χρονικό διάστημα, όταν ακόμη γινόταν προσπάθεια να δημιουργηθεί ο πρόχειρος συνοικισμός από τους Ιππότες (Ιούλιος 1923), ο δημοσιογράφος Φώτος Σκοτάδης και ο σκιτσογράφος Χόροβιτς επισκέπτονται τον συνοικισμό. Φτάνοντας ακούνε παθητικά τραγούδια και βλέπουν ένα ολόγιομο φεγγάρι να φωτίζει κάποια πρόχειρα τσαντίρια και πρόχειρα σπίτια χτισμένα μέσα σε μια νυχτιά από χέρια ματωμένα. Κάποιοι κυνηγημένοι της μοίρας είχαν σταματήσει εκεί και έλεγαν το τραγούδι του πόνου που εξιστορούσε τα πάθη της φυλής τους. Μια φυλή «που έχει αδερφώσει με τη δική μας, παρόμοιοι πόνοι, ίσιοι πόθοι και κοινό μίσος», όπως σημείωνε ο Φώτος Σκοτάδης[3].
Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνος, το αρμένικο Δουργούτι είχε διαμορφωθεί πλέον σε μια ζωντανή πολιτεία πέντε χιλιάδων κατοίκων και έμοιαζε να έχει ξεφυτρώσει σχεδόν απρόσμενα μέσα στον αστικό ιστό των Αθηνών. Αλλά δεν της έλειπε τίποτα. Διέθετε βιομηχανία, εμπόριο και τέχνη! Κινηματογράφο, ηλεκτρικό φως, καφενεία, ζαχαροπλαστεία, τσαγκάρικα, μπακάλικα, μανάβικα, χασάπικα… Λες και κάποια «μάγισσα», βγαλμένη από τις σελίδες παλιών παραμυθιών, είχε σηκώσει το μαγικό της ραβδί, και με ένα άγγιγμα, είχε κάνει να ξεπηδήσει από το πουθενά μια ολόκληρη νέα πολιτεία, εκεί, στο πλάι της λεωφόρου Συγγρού.
Τύπος Αρμενίου.
Ο ταγματάρχης Αράμ Καϊζάκ
Πατριάρχης της συνοικίας αναδείχθηκε μια επιβλητική μορφή, ο γενναίος ταγματάρχης του Ιππικού, Αράμ Καϊζάκ. Άνθρωπος με ισχυρή παρουσία και κύρος που ενέπνεε εμπιστοσύνη και ασφάλεια. Φορούσε τη στολή του Έλληνος αξιωματικού με την οποία είχε πολεμήσει. Στην Κιλικία, επικεφαλής τετρακοσίων ανδρών και κάτω από τις διαταγές του Γάλλου στρατηγού Ντυφιέ, υπερασπίστηκε την πολιορκούμενη Ατζίν, όπου ήταν και ο λόγος που τραυματίστηκε[4]. Ο λόγος του ήταν διαταγή και όλοι είχαν το όνομά του στα χείλη τους. Εκείνος βεβαίως είχε πρωτοστατήσει σε όλα τα αξιόλογα έργα που είχαν αναπτυχθεί σε εκείνη την ακόμη πρωτόγονη και φτωχική συνοικία, συμβάλλοντας έτσι καθοριστικά στην οργάνωσή της και στη βελτίωση των συνθηκών ζωής σε αυτήν..
Η ιστορία του ήταν βγαλμένη από το Τούρκικο λεπίδι και τις φλόγες που είχαν καταστρέψει τα πάντα. Οι αδελφές του πλανεύτηκαν, ο πατέρας του ξεψύχησε, η μάννα και τα μικρά αδέλφια του σφάχτηκαν μέσα στα ερείπια και στη στάχτη. Εκείνος κατάφερε να διασωθεί, αλλά η ψυχή του σκλήρυνε τόσο που έφτασε να γίνει ένα με το σπαθί και την εκδίκηση! Ο Αράμ λειτούργησε ως Πατριάρχης αυτής της Αρμενικής πολιτείας. Και η Τουρκάλα γυναίκα του, μια μελαχρινή με κάρβουνα μάτια, τον παρακολουθούσε με αφοσίωση, κρεμασμένη σχεδόν από κάθε του λέξη, δείχνοντάς του βαθιά προσήλωση και εμπιστοσύνη. Είναι η μορφή της γυναικός που θαυμάζει τον ισχυρό σύντροφο και αναζητά κοντά του προστασία και ασφάλεια!
Ο ταγματάρχης Αράμ Καϊζάκ.
Αργαλειός και παλκοσένικο
Ο επισκέπτης της «μαγικής πολιτείας» των Αρμενίων συναντούσε σχολεία αγοριών και κοριτσιών μέσα σε πρόχειρα κατασκευασμένες σκηνές. Πάνω σ’ ένα από τα πολλά τσαντήρια ο ξύλινος σταυρός σηματοδοτούσε τόπο λατρείας, δηλαδή έδειχνε την εκκλησία τους. Σ’ ένα άλλο ξύλινο σπίτι, κάπως μεγαλύτερο, διέκρινε κανείς ένα πραγματικό κοριτσομάζωμα. Ήταν το εργοστάσιο ταπητουργίας. Εκεί πάνω σ’ έναν αργαλειό τρία κορίτσια έπλεκαν το φάδι με το στιμόνι. Παρακάτω, σε άλλο σπίτι, άλλες υφάντρες και άλλοι αργαλειοί… Στο σπίτι του πάστορα η γυναίκα του έδειχνε με περηφάνια θαυμάσιες δαντέλες: κοπανέλια, αντραντέδες, γιρλάντες, τορσόνια, μπιμπίλες κ.λπ. Πολλές τις έπλεκε η ίδια και άλλες οι χήρες και οι ορφανές των εκείνων που είχαν χάσει τη ζωή τους.
Παρακάτω έβλεπε κανείς τα μαγαζιά. Όχι απλά παπουτσίδικα, μα ολόκληρα εργοστάσια υποδηματοποιίας! Ακόμη και εργοστάσιο με λεμονάδες υπήρχε. Και παντού στους τοίχους των πρόχειρων κατασκευασμένων σκηνών κρεμασμένες εικόνες με τους πατέρες της φυλής που είχαν αφανίσει οι Τούρκοι. Περπατώντας σίγουρα θα άκουγες κάποιο θλιβερό τραγούδι να σιγοψιθυρίζουν οι άντρες στα μαγαζιά και οι γυναίκες καθισμένες μπροστά στις πόρτες ή τα τσαντίρια… Γυναίκες με ξέπλεκα μακριά μαλλιά και σκούρα μάτια, γυναίκες πονεμένες, ντυμένες στα ολόμαυρα μα και γυναίκες με πολύχρωμες φορεσιές που φάνταζαν σαν λουλούδια μέσα στα περιβόλια που βρίσκονταν σπαρμένα μπροστά στα πρόχειρα σπίτια.
Τρεις υφάντρες στον αργαλειό, σκίτσο του Χόροβιτς.
Τα ρεπορτάζ της εποχής κατέγραφαν με ζωντάνια και παραστατικότητα μοναδικές στιγμές της καθημερινότητας, αποτυπώνοντας ταυτόχρονα και πανέμορφες εικόνες που ανέδιδαν την ατμόσφαιρα. Ιδιαίτερα όταν στο προσκήνιο βρίσκονταν πανέμορφες Αρμενοπούλες: «Απάνω σ’ ένα πρόχειρο παλκοσένικο μια Αρμενοπούλα με τη φωνή της σκεπάζει όλες τις άλλες. Τη συνοδεύουν δύο άντρες με κανόνι και λαγούτο. Το τραγούδι της θλιβερό. Ένα τραγούδι που εκφράζει όλα τα βάσανα και τα πάθη, όλους τους ανεκπλήρωτους πόθους. Είναι σα να φωνάζει η κόρη της κατατρεγμένης γενιάς στον ισχυρό άντρα: “Αγκάλιασέ με γιατί δεν ξέρω αν αύριο θα υπάρχουμε”»[5]!
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Δημοκρατία» 28 Ιουλίου 2012
Συμπληρωμένες δημοσιεύσεις:
Εφημερίδα «Εστία» 21-22 Απριλίου 2018
Εφημερίδα «Εστία» 24 Απριλίου 2026
