Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Μεταξύ των φόρων οι οποίοι καθιερώθηκαν επί Όθωνα ήταν και τα περίφημα «διαπύλια τέλη». Μορφή έμμεσης φορολογίας, επιβάλλονταν από τις δημοτικές αρχές στα προϊόντα που εισάγονταν στην περιοχή τους από άλλες περιοχές της επικράτειας. Δημοτικοί εισπράκτορες ήταν στημένοι στις εισόδους των πόλεων και εισέπρατταν φόρο στα εισερχόμενα οχήματα, υποζύγια και εμπορεύματα.
«Διαπύλια» στην Ακρόπολη!
Αξίζει ωστόσο να αναφέρουμε ότι η πρώτη αναφορά περί «διαπυλίων τελών» εντοπίζεται σε έγγραφο του 1836 και αφορούσε τις εισπράξεις όσων επισκέπτονταν τον Ιερό Βράχο! Τη χρησιμοποίησε ο Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός, όταν υπηρετούσε ως υπουργός Παιδείας και «μάλωνε» τον υφιστάμενό του Έφορο Αρχαιοτήτων Κυριακό Πιττάκη (1798-1863) «διά τα μη συναχθέντα εισοδήματα από τας αδείας της εις Ακρόπολιν εισόδου»[1].
Ο υπουργός συντάσσοντας το έγγραφό του «Περί των μη εισπραχθέντων διαπυλίων τελών της Ακροπόλεως», επειδή απουσίαζε ο βασιλεύς Όθωνας, ο οποίος είχε μεταβεί στη Βαυαρία για να νυμφευθεί την Αμαλία, ενημέρωσε το Συμβούλιο της Αντιβασιλείας (Πρόεδρος Άρμανσμπεργκ) και εκείνο με τη σειρά του τον βασιλέα. Ο τελευταίος δε, με Απόφασή του, διέταξε «να μην γίνη κανέν κίνημα εναντίον του Επιστάτου των Αρχαιοτήτων Κυρίου Πιττακού διά τα μη συναχθέντα εισοδήματα»[2].
Έγγραφο του 1836 όπου εντοπίζεται για πρώτη φορά αναφορά περί «διαπυλίων τελών» για τις επισκέψεις στην Ακρόπολη
«ΦΟΡΟΣ» και «ΦΟΡΟΙ»
Τα «διαπύλια τέλη» εφαρμόστηκαν το 1847. Η αρχαιολατρία γνώριζε τις σημαντικότερες στιγμές της και ανασύρθηκε από το χρονοντούλαπο της ιστορίας ο «φόρος της πύλης» που κατέβαλλαν στο δημόσιο ταμείο των αρχαίων Αθηνών οι συγγενείς και οι κληρονόμοι των αποβιωσάντων, προκειμένου να έχουν το δικαίωμα εκφοράς του νεκρού από την πύλη της πόλεως!
Την αρχαία… δόξα λοιπόν ζήλεψαν οι νεότεροι. Κάθε δήμος ενοικίαζε τους φόρους σε εισπράκτορες –συνήθως προσκείμενους στη δημοτική αρχή. Εγκαθίσταντο σε πρόχειρες παράγκες –αργότερα χαρακτηριστικά λιθόκτιστα περίπτερα– στις εισόδους και τις εξόδους κάθε πόλεως. Τα σημεία αυτά ονομάζονταν «ΦΟΡΟΙ» και έγιναν τοπόσημα όχι μόνον στην καθημερινή ζωή των συναλλασσόμενων, αλλά όλων των Ελλήνων.
Μέχρι σήμερα, σε όλες σχεδόν τις πόλεις της επικράτειας σώζεται το τοπωνύμιο «ΦΟΡΟΣ», εκεί όπου άλλοτε υπήρχε το φυλάκιο του εισπράκτορα. Πολλά φυλάκια σώζονται ακόμη μέχρι τις ημέρες μας αλλά ελάχιστα στην Αττική και μόνον ένα από εκείνα που ανήκαν στον Δήμο Αθηναίων!
Ο αμαρτωλός θεσμός
Όπως ήταν ευνόητο, η επιβολή του φόρου προκαλούσε αντιδράσεις ήδη από τη δεκαετία 1850, ενώ αργότερα καταγράφονται και βιαιοπραγίες από «αγανακτισμένους» αγρότες. Ωστόσο, το κράτος αδύναμο να χρηματοδοτήσει τις δημοτικές δράσεις επέτρεπε στους δήμους να επιβάλουν τη δική τους φορολογία, πολλές φορές άδικη και αμετροεπή.
Οι αποφάσεις των δημοτικών συμβουλίων δημοσιεύονταν στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και οι αντιδράσεις στον Τύπο: «Να καταργηθή ο αμαρτωλός και όζων παλαιότητος θεσμός του δημοτικού φόρου, να εμποδισθή ο πλουτισμός εις βάρος του δημοσίου, να σωθή το εσωτερικό εμπόριον από την μάστιγα»[3]!
«Οι σωτήρες του φορολογούμενου λαού», λαϊκή εικονογραφία από τον «ΝΕΟ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ» (1895). Ο Χαρίλαος Τρικούπης μεταφέρει στις πλάτες του το ίσχνο άλογο «ΕΛΛΑΣ».
«Ηρειπωμένος θεσμός»
Αντιδράσεις και επεισόδια προεκάλεσε η εξαγγελία του Χαρίλαου Τρικούπη περί καταργήσεως των αναχρονιστικών «διαπυλίων τελών». Κατέθεσε στη Βουλή νομοσχέδιο, το οποίο καταργούσε τα «διαπύλια» αλλά αντικαθιστούσε το έσοδο των δήμων με πρόσθετο φόρο στα ακίνητα και τα τελωνεία. Ήταν τέλη 1894, αρχές 1895, όταν ξεσηκώθηκαν οι ιδιοκτήτες των ακινήτων, συμβάλλοντας μάλιστα στην πτώση του Χαρίλαου Τρικούπη. Οι ιδιοκτήτες συγκεντρώνονταν στην Ομόνοια κραυγάζοντας εναντίον της φορολογικής μεταρρύθμισης. Σημειωτέον ότι στο κεντρικό συλλαλητήριο συμμετείχε και ο πρίγκιπας, αργότερα βασιλιάς Κωνσταντίνος! Έτσι, παρέμεινε αναλλοίωτος και σε ισχύ ο «ηρειπωμένος φορολογικός θεσμός»[4].
Νεώτερη προσπάθεια για κατάργηση των «διαπυλίων» από τον Γ. Θεοτόκη στο γύρισμα του 19ου προς τον 20ό αιώνα. Είχε όμως την ίδια τύχη. Παρά το γεγονός ότι όλοι αντιδρούσαν στην εικόνα των εισπρακτόρων που έχωναν τα χέρια τους για να ελέγξουν τα καλάθια με τα λαχανικά και να επιβάλουν τους φόρους που απέφεραν πολλά εκατομμύρια στα δημοτικά ταμεία. Όχι μόνον δεν καταργήθηκαν τα λαομίσητα «διαπύλια τέλη», αλλά προστέθηκε σειρά νέων φορολογιών και στα ακίνητα. Το 1920, το κράτος αφαίρεσε από τους δήμους Αθηνών και Πειραιώς και κράτησε για τον εαυτό του το δικαίωμα να φορολογεί τα εισαγόμενα εμπορεύματα από το εξωτερικό. Σε αντιστάθμισμα απάλλαξε τους δήμους από την υποχρέωση να πληρώνουν τα έξοδα της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως και τους μισθούς του κατωτέρου προσωπικού της Αστυνομίας.
-
- Αποδείξεις Φόρου Διοδίων (1927)
-
- Αποδείξεις Φόρου Διοδίων (1927)
-
- Αποδείξεις Φόρου Διοδίων (1972).
Κατηργήθησαν δι’ αντικαταστάσεως…
Ευτύχησαν, δε, τα «διαπύλια» να επιβιώσουν, παρά τις έντονες συζητήσεις της δεκαετίας του 1930. Θεωρείτο πλέον το σημαντικότερο πρόβλημα που απασχολούσε την επαρχιακή βιομηχανία. Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, κάθε χρόνο, ήταν στερεότυπη η αναφορά «καταργούνται τα διαπύλια τέλη» για να καταργηθούν εντέλει μόλις το 1949, αφού ταλάνισαν τους Έλληνες φορολογούμενους επί μία ολόκληρη εκατονταετία. Επιβλήθηκαν βεβαίως άλλοι φόροι που έφτασαν μέχρι τα πρόσφατα χρόνια με τον Φόρο Κύκλου Εργασιών[5].
Ως «διαπύλια τέλη», το 1949, θεωρούντο και τα διόδια, οι φόροι υπέρ των λιμενικών ταμείων και γενικώς όλες οι φορολογίες οι οποίες επιβάρυναν τα μεταφερόμενα προϊόντα. Αλλά οι καταργήσεις έμελλε να διαρκέσουν λιγότερο από μία δεκαπενταετία. Διότι τα διόδια θα επανέλθουν στις αρχές της δεκαετίας 1960, με τη δημιουργία του νέου δικτύου εθνικών οδών, αρχής γενομένης από την Αθηνών – Λαμίας. Από τότε, θεωρείται αυτονόητη η επιβολή της, σε κάθε νέο οδικό δίκτυο που εγκαινιάζεται.
Η Συντονιστική Επιτροπή που κατήργησε τα «διαπύλια» το 1949.
Έφθασαν, δε, στη σημερινή κατάσταση, με τα γνωστά αποτελέσματα και τις υπέρογκες επιβαρύνσεις των ταξιδιωτών, ενώ έχουν ήδη κατατεθεί προτάσεις για επαναφορά των διοδίων και εντός του κατοικημένου ιστού της πρωτευούσης. Μελέτες, από τις αρχές της δεκαετίας 2010, περιλαμβάνουν προτάσεις για ζώνη διοδίων στο κέντρο της πόλεως των Αθηνών -αντιγράφοντας ξένα πρότυπα-, κυκλική χρέωση ανά ζώνη και χρέωση αναλόγως της αποστάσεως. Τα μοντέλα αυτά, σε συνδυασμό με ενίσχυση των δημοσίων μεταφορών, προτείνονται και ως λύση για τη δραστική μείωση της κυκλοφοριακής συμφορήσεως. Ο θεσμός των διοδίων έχει πλούσιο παρελθόν αλλά κατά πως φαίνεται, θα έχουν και πλούσιο μέλλον.
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 7 Μαΐου 2020.
Συμπληρωμένη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 10 Μαΐου 2026.
