Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Με την έναρξη του σχολικού έτους μας δίδεται η ευκαιρία να θυμηθούμε την περίφημη βέργα ή βίτσα, ή τουλάχιστον τον διάδοχό της χάρακα. Ήταν και αυτά μέσα εκφoβισμού των μαθητών. Χρησιμοποιούντο ως «όπλα» σωφρονισμού εκ μέρους των διδασκάλων -και όχι μόνο- στη χώρα μας. Ο χάρακας, η βέργα, το χαστούκι και η κατραπακιά «προς γνώσιν και συμμόρφωσιν» χρησιμοποιούντο σε πολλές χώρες της Ευρώπης, με πρώτη και καλύτερη τη Βρετανία. Ο Charles Dickens περιγράφει με μελανά χρώματα την ατμόσφαιρα της τάξεως στο έργο του «Nicholas Nickleby», ενώ ο Evelyn Waugh μας δίνει ανάγλυφα την εικόνα της παραδόσεως της βέργας από τον διευθυντή του σχολείου στον πρωτοδιοριζόμενο δάσκαλο της τάξεως. Χρειάστηκαν ολόκληρες εκστρατείες, συνέδρια και νόμοι προκειμένου να εμποδισtεί ο ξυλοδαρμός των παιδιών στο σχολείο ή στο σπίτι τους.
Η παλιά μέθοδος «Διά του ξύλου της γνώσεως». Σχέδιο Αιμίλιου
Προσαλέντη (1859-1926).
Αρχαιότητα, Βυζάντιο, Τουρκοκρατία
Ήδη από την αρχαιότητα η τιμωρία των μαθητών χρησιμοποιείτο ως μέσο φρονηματισμού και παραδειγματισμού. Ως μέσα χρησιμοποιούντο το μαστίγιο, το λουρί, η μαγκούρα και η ράβδος, που αντικαταστάθηκε από τη βέργα. Αδιάψευστες όμως είναι οι πηγές για τη σωματική τιμωρία και τη βυζαντινή περίοδο. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του πρίγκιπα Αρκάδιου, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε τόσο σκληρά από τον δάσκαλό του Αρσένιο, ώστε τα ίχνη στο σώμα του παρέμειναν σε όλη του τη ζωή[1]. Υποστηρικτές άλλωστε της σωματικής τιμωρίας υπήρξαν ο Μέγας Βασίλειος και ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός.
Βέργες χρησιμοποιούσαν οι δάσκαλοι για τους αμελείς και άτακτους μαθητές τους και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας! Οι περιηγητές αναφέρουν ότι πάνω στην ούτως ή άλλως υποτυπώδη έδρα του διδασκάλου βρισκόταν απαραιτήτως μια σοβαρών διαστάσεων βέργα. Τη χρησιμοποιούσαν για να σωφρονίζουν τους μαθητές ή για να χτυπήσουν το τραπέζι προς επιβολή της σιωπής και της ησυχίας. Είναι γνωστό ότι ο Αδαμάντιος Κοραής διατήρησε πικρή ανάμνηση της διδασκαλικής βέργας. Όπως αναφέρει στην αυτοβιογραφία του, «τα σχολεία τότε έδιδον διδασκαλίαν πτωχικήν, συνοδευομένην όμως με ραβδισμόν πλουσιοπάροχον. Τόσον άφθονα εξυλοκοπούμεθα, ώστε ο αδελφός μου, μη υποφέρων πλέον, παρητήθη την ελληνικήν παιδείαν, παρά την γνώμην των γονέων μας!»[2].
Οι μαρτυρίες των κειμένων της περιόδου αυτής είναι άλλωστε άκρως αποκαλυπτικές και διαφωτιστικές. Εξαίρεση του κανόνα δεν μπορούσε να αποτελέσει ούτε ο προοδευτικός δάσκαλος του Γένους Ευγένιος Βούλγαρης, ο οποίος τιμωρούσε αυστηρότατα τους μαθητές του με μαστίγωμα. Ακόμη και ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, ο οποίος είχε και ο ίδιος τραυματικές σχολικές εμπειρίες στα μαθητικά του χρόνια, φαίνεται ότι υιοθετούσε τη σωματική ποινή, υποστηρίζοντας ότι «έσχατον βοήθημα λείπεται η δριμύτης του ξύλου»[3].
Ελληνόπουλο γράφει στο τετράδιό του. Αθήνα, 1836. Σχέδιο με μολύβι Μ.
Ρέεμπυ.
Άλλες μέθοδοι τιμωρίας
Κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας ωστόσο, χρησιμοποιούντο και άλλοι μέθοδοι, όπως η μαστίγωση και ο περίφημος «φάλαγγας». Από φόβο μάλιστα προς αυτόν οι μαθητές της εποχής εκείνης συνήθιζαν ως «φυλαχτό» να γράφουν στην πρώτη σελίδα του τετραδίου τους τον στερεότυπο στίχο[5]:
«Αρξον χειρ μου αγαθή,
Γράψον γράμματα καλά
Μη δαρθής, μη παιδευθής
Μη εις φάλαγγα βαλθής!».
Ο φάλαγγας αποτελούσε φρικαλέο όργανο σχολικής τιμωρίας, διά του οποίου συνεσφίγγονταν με δύο ξύλα τα χέρια του τιμωρημένου μαθητή, για όση ώρα έκρινε ο δάσκαλος ανάλογα με την παρεκτροπή. Έτσι στην εποχή του κρυφού σχολειού αποφευγόταν και ο θόρυβος του ραβδισμού από φόβο προς τα όργανα του Σουλτάνου. Ο κίνδυνος μάλιστα ήταν μεγαλύτερος, διότι η διδασκαλία στο κρυφό σχολειό γινόταν το βράδυ και οι μαθητές, σε στίχους της εποχής, παριστώντο ως ήρωες των Καλάντων, με πρωτόγονο φωτισμό που προκαλούσε και ζημιές στα χαρτιά τους:
«Βαστά εικόνα και χαρτί
Κερί και καλαμάρι
Κι’ ηξέφυγέ του το κερί
Και ήκαψε το χαρτί του».
Σημειωτέον πως κατά τα σκοτεινά εκείνα χρόνια η εκπαίδευση συμπληρωνόταν με τον πρωτόγονο τρόπο που κάθονταν οι μαθητές «σταυροπόδι» στο έδαφος. Πολυτέλεια ήταν αν κάποιες φορές υπήρχαν στρωμένες ψάθες. Όπως ανέφερε ο Γεώργιος Γεννάδιος, τα θρανία υπήρξαν «νεώτερο εύρημα» και έγιναν δεκτά με θαυμασμό και ενθουσιασμό από τους μαθητές όταν εισήχθησαν στα σχολεία, κατά τα πρώτα έτη του αιώνος της ανεξαρτησίας.
Η βέργα στη λογοτεχνία
Επανερχόμενοι στο θέμα της βέργας, ο Δ. Γατόπουλος έγραψε ότι ο αναχρονισμός της μετέβαλε στην Ελλάδα τη σημασία του ρήματος «παιδεύω», που σήμαινε «εκπαιδεύω», και της «παιδείας», που σήμαινε «εκπαίδευση». Η βέργα του παλαιότερου διδασκάλου και ο χάρακας του νεώτερου κατόρθωσαν το «παιδεύω» να σημαίνει «τιμωρώ» ή «βασανίζω». Ο Ι. Κονδυλάκης στον «Πατούχα» του εμφανίζει και αυτός τον Μανόλη ως φυγάδα του σχολείου, λόγω της απαίσιας βέργας.
Αναφορές για δύστροπους διδασκάλους με βέργες εμφανίζονται σε πολλά λογοτεχνικά κείμενα. Από το έργο «Αναφορά στον Ελ Γκρέκο» του Νίκου Καζαντζάκη μέχρι το διήγημα «Ανάθεμα τα Γράμματα» του Χρήστου Χρηστοβασίλη διαφαίνεται η αγωνία του βούρδουλα και της απροσδόκητης τιμωρίας.
Μάθημα σε τάξη περίπου 1900. Φωτ. αρχείο ΕΛΙΑ – ΜΙΕΤ.
Είδη βεργών
Κατά τον 19ο αιώνα φαίνεται ότι περισσότερο σε χρήση ήταν ο μακρύς, λεπτός, ευλύγιστος και δύσθραυστος βλαστός του φυτού άγνος, που δεν είναι άλλο από τη γνωστή λυγαριά[6]. Ήταν σε ευρεία χρήση στην καλαθοπλεκτική και μάλλον σε ακόμη πιο ευρεία στα χέρια των διδασκάλων, οι οποίοι έριχναν και καμιά βιτσιά εξ αποστάσεως, εκμεταλλευόμενοι το μήκος της βέργας.
Ανάλογα με το φυτό από το οποίο προέρχονταν ποίκιλλε η ονομασία της. Έτσι, υπήρχε η κληματόβεργα από τον βλαστό του αμπελιού, η σχοινόβεργα, από τον βλαστό του σχοίνου, η συκαμινόβεργα από τη συκιά κ.ά. Σε πολλές περιοχές της χώρας, η βίτσα κατασκευαζόταν από κυδωνιά ή βατσινιά, ώστε να είναι πιο εύκαμπτη και άθραυστη.
Το φαινόμενο της χειροδικίας
Πάντως για πολλά χρόνια διατηρήθηκε η πεποίθηση ότι η τιμωρία στο σχολείο είχε σκοπό την ηθική βελτίωση εκείνου που έφταιξε και τον σωφρονισμό των άλλων. Tο δόγμα ότι «το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο» απολάμβανε ευρεία δημοτικότητα ακόμη και στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Σταδιακά όμως απώλεσε την αίγλη του, σχεδόν πλήρως, δύο δεκαετίες αργότερα. Όσοι γνώρισαν τις επιπτώσεις στις παιδικές παλάμες τους θυμούνται μάλλον με οργή την ταπεινωτική αυτή μέθοδο.
Ένα βασιλικό διάταγμα του 1955 καθόριζε τις ποινές που έπρεπε να επιβάλλονται στους μαθητές οι οποίοι παρέβαιναν τις σχολικές διατάξεις[7]. Δεν προβλεπόταν βεβαίως χειροδικία, αλλά σημειώνονταν ανησυχητικά περιστατικά επί πολλά χρόνια. Ένας καθηγητής στα Κάτω Πετράλωνα κοπανούσε το κεφάλι μαθήτριας στον τοίχο. Άλλος δάσκαλος στη Νέα Ιωνία κόντεψε να βγάλει το μάτι ενός δεκάχρονου μαθητή με τον χάρακα. Οπότε, σταδιακά, άρχισε πλέον η καταδίκη της χειροδικίας.
Απέμεινε, ωστόσο, η άποψη του γνωστού ιστορικού Γεωργίου Ρούσσου, ο οποίος από το 1979 ακόμη έγραφε: «Από το αποκρουστικό εκείνο… παραδείσιο δόγμα ως τις σημερινές συνθήκες διαπαιδαγωγήσεως, η απόσταση μοιάζει μεγάλη και τη διανύσαμε μάλλον στα γρήγορα»[8]!
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Δημοκρατία» 6 Μαρτίου 2017
Συμπληρωμένη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 11 Σεπτεμβρίου 2026
