Το μεγαθήριο της οδού Πειραιώς που δίχασε τους αρχιτέκτονες και το άγνωστο παρασκήνιο της ανεγέρσής του το έτος 1963

Πώς ενεπλάκησαν οι αρχιτέκτονες Κώστας και Βασίλης Σγούτας, το Ίδρυμα Γεωργίου Χατζηκώνστα και ο Όθων Λέφας Τετενές

Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς

Κάθε μεγάλο οικοδόμημα που δεσπόζει στον αστικό χώρο κρύβει τη δική του ιστορία, συχνά πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την εξωτερική του εμφάνιση. Συνήθως περιοριζόμαστε στους δημιουργούς, στα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και στην επίδρασή του στη φυσιογνωμία της πόλεως. Ωστόσο, στα αρχεία και στους υπηρεσιακούς φακέλους διασώζονται πολύτιμες μαρτυρίες για τις συνθήκες ανέγερσης, τις αντιπαραθέσεις και τις αποφάσεις που καθόρισαν την τύχη του. Μαρτυρίες εξίσου σημαντικές για την ιστορία των Αθηνών. Μια τέτοια άγνωστη ιστορία αποκαλύπτουμε σήμερα, αναζητώντας όσα κρύβονται πίσω από ένα επιβλητικό μεγαθήριο της πολυσύχναστης οδού Πειραιώς.

 

Αρχιτεκτονικά σχέδια της οικοδομής των Κωνσταντίνου και Βασιλείου Σγούτα (1962).

 

Με τον ευεργέτη Γεώργιο Χατζηκώνστα και το Ορφανοτροφείο του, το οποίο ως νομικό πρόσωπο ακμάζει μέχρι τις ημέρες μας, ασχοληθήκαμε άλλοτε. Επανερχόμαστε εξετάζοντας το θέμα των παλαιών κτιριακών εμβληματικών εγκαταστάσεων του Ιδρύματος και οι οποίες αντικαταστάθηκαν με ένα από τα μεγαλύτερα κτιριακά συγκροτήματα που γνώρισε η πόλη των Αθηνών από την δεκαετία του 1960. Γράφονται πολλά και λέγονται περισσότερα για το συγκρότημα αυτό που καταλαμβάνει το οικοδομικό τετράγωνο το οποίο περικλείεται από τις οδούς Πειραιώς, Θερμοπυλών, Αγησιλάου και Μυλλέρου και γειτνιάζει με την εναπομείνασα εκκλησία του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα, τον Άγιο Γεώργιο.

Τις περισσότερες φορές καταγράφεται ως «συγκρότημα του Τετενέ», αφορίζεται η «άσχημη γήρανσή» του και προβάλλεται ως σύμβολο της τροπής που έλαβε η μεταπολεμική «ανοικοδόμηση της αντιπαροχής» στην πόλη των Αθηνών[1]. Θεωρούμε, ωστόσο, ότι η αποκάλυψη της ιστορίας που κρύβεται πίσω από την ανέγερση του κτιριακού αυτού συγκροτήματος αλλά και πλήθους άλλων κτιρίων του κέντρου των Αθηνών δίδει τροφή για να αναγνώσουμε εκ νέου και με διαφορετικό τρόπο τις εξελίξεις. Να αναθεωρήσουμε ίσως τις απόψεις μας για τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές προεκτάσεις της μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής ζωής στην ελληνική πρωτεύουσα.

Από το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα στο μεγαθήριο της οδού Πειραιώς

Ας ξεκινήσουμε από τις πρώτες εγκαταστάσεις του «Ορφανοτροφείου Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα». Στην διαθήκη του εθνικού ευεργέτη Γ. Χατζηκώνστα (1753-1845) δεν υπήρχε σαφής πρόβλεψη, αλλά η απόφαση λήφθηκε από τον υιό του Ιωάννη, ο οποίος μετά τον θάνατο του πατέρα του εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στην Αθήνα. Το 1854 ξέσπασε φοβερή επιδημία χολέρας η οποία απορφάνισε δεκάδες παιδιά. Πολλά εξ αυτών θα βρουν καταφύγιο στο νέο Ορφανοτροφείο, το οποίο στην πραγματικότητα συστάθηκε και ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1856, όταν εκδόθηκε η απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών για τον διοργανισμό του και με Πρόεδρο τον διοικητή της Εθνικής Τραπέζης Γ. Σταύρου[2].

 

Γεώργιος Χατζηκώνστας (1753 -1845). Από τις συλλογές του Ιδρύματος Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα.

 

Το οικόπεδο για την ανέγερση των εγκαταστάσεων έπρεπε να διατεθεί από τον Δήμο Αθηναίων. Αλλά την ανάγκη αυτή έσπευσε να καλύψει ο καταγόμενος από την Κλεισούρα Καστοριάς Κωνσταντίνος Βράνης και οι γιοί του Γεώργιος και Αλέξανδρος που άκμαζαν στην Πέστη της Ουγγαρίας. Ήταν εξ εκείνων που είχαν επενδύσει στην Αθήνα και περιλαμβάνονταν στους πρώτους μετόχους της Εθνικής Τραπέζης. Εξάλλου, το 1841 ο Κ. Βράνης διετέλεσε και υποδιευθυντής της Τραπέζης, με διευθυντή τον Γ. Σταύρου. Οι Βράνηδες προσέφεραν την επί της οδού Πειραιώς κατοικία τους, η οποία αποτέλεσε και τον πυρήνα του κτιρίου (μεσημβρινή πλευρά) που διαμορφώθηκε με προσθήκες και αλλαγές τις επόμενες δεκαετίες.

Δωρεά Βράνηδων και Τσίλλερ

Ταυτοχρόνως η οικογένεια Βράνη προσέφερε και το αξιοσέβαστο ποσόν των τριών χιλιάδων δραχμών για την διαμόρφωση της κατοικίας σε Ορφανοτροφείο. Στο δωρητήριο το κτίριο αυτό περιγραφόταν ως «εκτός σχεδίου πόλεως και εις θέσιν όλως απόκεντρον»[3]! Η οικία Βράνη όμως περιλάμβανε μόνον δέκα δωμάτια, τα οποία βεβαίως και δεν αρκούσαν για τις ανάγκες του Ορφανοτροφείου. Το 1864 η Εθνοσυνέλευση δώρισε ένα μικρό γειτονικό γήπεδο 324 πήχεων και με τον καιρό αγοράσθηκαν παρακείμενα κτήματα. Μέχρι που έφθασε ολόκληρο το οικόπεδο που είχε σχηματισθεί να αποτελείται από 12.000 πήχεις περίπου επί των οποίων έγιναν οι επεκτάσεις βάσει διαφόρων κληροδοτημάτων. Πρώτα οι κοιτώνες, ύστερα τα εργαστήρια, ο περίβολος, ο χώρος ασκήσεως, τα περίτεχνα κηπάρια.

 

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου και πίσω η πρόσοψη της πολυκατοικίας επί της οδού Μυλλέρου.

 

Λανθασμένα γράφεται πως το κτίριο με τα νεοκλασικά χαρακτηριστικά είχε ανεγερθεί από τον Ερνέστο Τσίλλερ. Η μεγάλη παρέμβαση που έδωσε την ενιαία νεοκλασική εικόνα στο κτίριο, δηλαδή την εικόνα που γνωρίζουμε από τις φωτογραφίες, έγινε τη διετία 1906-1907, με καθολική ανακαίνιση και διακόσμηση της προσόψεως. Την εργασία αυτή σχεδίασε και εκτέλεσε ο Ερν. Τσίλλερ αφήνοντας ανεξίτηλη τη σφραγίδα του. Ο πανέμορφος Ναός του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος απόμεινε για να θυμίζει πως κάποτε εκεί υπήρχε το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, ανεγέρθηκε στον περίβολο του Ιδρύματος από την Ελένη Δημητρίου – Χατζηκώνστα τη διετία 1899-1901[4]. Ήταν η σύζυγος του εγγονού του εθνικού ευεργέτη Ιωάννη Χατζηκώνστα.

Οι αρχιτέκτονες

Επί δεκαετίες πρωταγωνίστησαν οι εγκαταστάσεις του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα στις ελάχιστες εξάλλου κοινωνικές δομές της ελληνικής πρωτευούσης. Μέχρι που επιτάχθηκαν στα χρόνια της Κατοχής και μετατράπηκαν σε Φυλακές. Ουσιαστικώς είχε τεθεί σε αναστολή μέχρι την απελευθέρωση το έργο του Ιδρύματος, το οποίο απλώς αναλάμβανε τα έξοδα για την τεχνική εκπαίδευση λίγων ορφανών στην νυκτερινή Σεβαστοπούλειο Εργατική Σχολή. Από τις αρχές της δεκαετίας 1950 η διοίκηση του Ορφανοτροφείου αναζητούσε τρόπους αφενός μεν να εκμεταλλευθεί τις υφιστάμενες στην οδό Πειραιώς εγκαταστάσεις του αφετέρου να δημιουργήσει νέες που να καλύπτουν τις σύγχρονες ανάγκες του.

 

Πανοραμική φωτογραφία του ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα όπως διεσώζετο τη δεκαετία 1950. Διακρίνεται δεξιά η οδός Αγησιλάου, καθώς και ο ναός του Αγίου Γεωργίου.

 

Εξάλλου, οι εγκαταστάσεις υπέστησαν σημαντικές ζημιές κατά την διάρκεια του εμφυλίου. Το 1953 το Ορφανοτροφείου προκήρυξε πλειοδοτικό διαγωνισμό προκειμένου να εκποιήσει το σύνολο των εγκαταστάσεών του στην οδό Πειραιώς (περίπου 10.100 τετραγωνικές πήχεις) εξαιρουμένου του ναού του Αγίου Γεωργίου και του περιβόλου του. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1957, το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα είχε προκηρύξει αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την ανοικοδόμηση νέου κτιρίου στο ιδιόκτητο οικόπεδό του στην Κηφισιά.

Στις αρχές της δεκαετίας 1960 το διοικητικό συμβούλιο του Ορφανοτροφείου, Πρόεδρος του οποίου, εκείνη την εποχή, ήταν ο καταγόμενος από τα Λαγκάδια Αρκαδίας Χαράλαμπος Παναγιωτόπουλος (1901-1983), είχε καταλήξει στις αποφάσεις του και δρομολογούσε τις εξελίξεις. Μεταξύ άλλων ανέλαβε να εκδώσει και την άδεια οικοδομής για το ακίνητο της οδού Πειραιώς. Η εργασία της μελέτης είχε ανατεθεί σε δύο σπουδαίους αρχιτέκτονες. Τον Κωνσταντίνο Σγούτα (1897-1983), γεννημένο στην Κωνσταντινούπολη, φιλαθήναιο και κορυφαίο δημιουργό των χρόνων του Μεσοπολέμου που άφησε ισχυρό αρχιτεκτονικό αποτύπωμα στην ελληνική πρωτεύουσα και τον υιό του Βασίλειο Σγούτα (γεν. 1934-2025), επίσης διακεκριμένο αρχιτέκτονα ο οποίος έχει επανειλημμένως τιμήσει την χώρα μας.

 

 

Όθων Λέφας Τετενές

Ως όρο ο εργοδότης, δηλαδή κυρίως το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα που εμφανιζόταν στο προσκήνιο, έθετε την όσο το δυνατόν μέγιστη δυνατή εκμετάλλευση του χώρου του οικοπέδου. Επίσης αρχικός όρος ήταν το ύψος της οικοδομής να είναι ενιαίο σε όλες τις πλευρές του οικοδομικού τετραγώνου. Προβλεπόταν η δημιουργία ενός συγκροτήματος, του οποίου ένα τμήμα (Πειραιώς και Αγησιλάου) θα χρησιμοποιείτο ως ξενοδοχείο. Με το τμήμα αυτό συνδέθηκε ο γνωστός Όθων Λέφας Τετενές, ο οποίος ανέλαβε την κατασκευή, αλλά η εταιρεία του πτώχευσε το 1970 και στον οποίο και αποδόθηκε εκ των υστέρων η ευθύνη για την διαμόρφωση ολόκληρου του οικοδομικού τετραγώνου. Το έργο ολοκληρώθηκε από την Ανώνυμη Εταιρεία «Μελέται Κατασκευαί».

Επίσης το τμήμα αυτό παρέσυρε τους μελετητές να ισχυρίζονται ότι το σύνολο του συγκροτήματος που αποτελείται από τέσσερα ενιαία αλλά αυτόνομα κτίρια προοριζόταν για ξενοδοχείο πολυτελείας, ενώ προβλεπόταν ξενοδοχείο τρίτης κατηγορίας και αμερικανική αγορά. Στην πραγματικότητα το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα εκμεταλλεύθηκε το σύστημα της αντιπαροχής κρατώντας ένα από τα τέσσερα κτίρια για τον εαυτό του. Εν πάση περιπτώσει η πρώτη έγκριση έγινε από το αρμόδιο Τμήμα του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού (ΕΟΤ) για το τμήμα που κατασκευαζόταν ξενοδοχείο και ακολούθησε η έγκριση εκ μέρους του Πολεοδομικού Γραφείου Αθηνών.

Η «μάχη» για την αρχιτεκτονική αισθητική των Αθηνών (1963)

Στη συνέχεια το ζήτημα έφθασε στην «Επιτροπή Ενασκήσεως Αρχιτεκτονικού Ελέγχου επί των ανεγειρόμενων οικοδομών της τέως Διοικήσεως Πρωτευούσης» (Ε.Ε.Α.Ε.). Μέλη της, όταν συζητιόταν η υπόθεση, στα τέλη του 1962 – αρχές 1963, ήταν σπουδαίες προσωπικότητες (Αχ. Σπανός, Ανδρ. Ρογκάν, Σπ. Κοκολιάδης, Αντ. Μαρίνος, Σπ. Κυδωνιάτης και Ιάσων Ρίζος). Η Επιτροπή αυτή έκρινε ότι η λύση που είχαν δώσει οι αρχιτέκτονες ήταν «κοινή και στενόκαρδος» και πως το μέγεθος του οικοδομικού τετραγώνου τους έδινε απεριόριστες δυνατότητες για πιο ορθή διάρθρωση των όγκων και πιο άρτια μορφολόγηση [5].

Επειδή επρόκειτο περί ιδιαιτέρως σημαντικής οικοδομής τόσο από άποψη μεγέθους όσο και από άποψη αποστολής και θέσεως έκρινε η Επιτροπή ότι το θέμα έπρεπε να μελετηθεί εκ νέου σε ευρύτερη βάση ώστε να βρεθεί η ιδανική λύση για ένα τέτοιο συγκρότημα κατοικιών. Σημειωτέον ότι η μελέτη προέβλεπε σε μία πτέρυγα του συγκροτήματος να εγκατασταθεί ξενοδοχείο. Με αυτή την πτέρυγα, όπως προαναφέρθηκε, συνδεόταν ο Όθων Λέφας Τετενές.

 

Η πρόσοψη του ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα επί της οδού Πειραιώς (τέλη δεκαετίας 1950).

 

Περί καλαισθησίας

Οπωσδήποτε η απόρριψη των σχεδίων των δύο αρχιτεκτόνων προκάλεσε αντιδράσεις και ενδιαφέρον. Η εν λόγω Επιτροπή είχε συσταθεί περίπου δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα έχοντας αρμοδιότητα να απορρίπτει σχέδια τα οποία θα κατέληγαν στην εκτέλεση προδήλως ακαλαίσθητων έργων. Στην απόφασή της η Επιτροπή δεν ανέφερε ευθέως κάτι περί ακαλαισθησίας.

Προέβαινε ωστόσο σε σειρά επισημάνσεων που αξίζει να σταχυολογηθούν αφού και σε δεύτερη συνεδρίασή της επέμεινε στην απόρριψη των σχεδίων. Εξάλλου το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την σημαντικότητα των προσωπικοτήτων όλων όσοι ενεπλάκησαν στην υπόθεση, αποτελεί κατά την άποψή μας υπόθεση – σταθμό για τα ζητήματα αισθητικής των κτιρίων της ελληνικής πρωτευούσης.

Φωτισμός, ηλιασμός, πλαστικότητα

Τα μέλη της Επιτροπής υποστήριζαν πως η πλήρης οικοδομική εκμετάλλευση προς μεγαλύτερη απόδοση του ακινήτου στους ιδιοκτήτες του δεν εξαρτάτο από την πλήρη κατά τους οικοδομικούς κανονισμούς εκμετάλλευση της επιφάνειας του οικοπέδου. Πως ήταν συνάρτηση πολλών παραγόντων, όπως η χρήση της οικοδομής, οι ανέσεις που παρείχε, η θέση των διαμερισμάτων μέσα στην οικοδομή, ο φωτισμός και ηλιασμός τους αλλά και τα συναισθήματα που θα προκαλούντο στον αγοραστή ή τον ενοικιαστή από την οργάνωση και μορφολογία του κτιρίου! Προχωρούσε μάλιστα ακόμη περισσότερο η Επιτροπή υποστηρίζοντας πως η λεπτολόγος εξέταση αυτών των παραγόντων σε συνδυασμό με μία οικονομοτεχνική μελέτη για την απόδοση του ακινήτου μπορούσαν να πείσουν ότι δεν ήταν αποφασιστικός παράγων η μέγιστη εκμετάλλευση της επιφάνειας σύμφωνα με τις προβλέψεις του οικοδομικού κανονισμού.

Επίσης, η Επιτροπή εξέφραζε την άποψη πως οι αρχιτέκτονες έπρεπε να εκμεταλλευθούν την κλίση του οικοπέδου και να διασπάσουν τον όγκο του οικοδομήματος δίνοντας στο συγκρότημα την «απαιτουμένην πλαστικότητα»[6]. Ζητούσε η όψη του ξενοδοχείου -η πλευρά που «βλέπει» τον Άγιο Γεώργιο- να διαφέρει από τις όψεις του υπόλοιπου συγκροτήματος που προοριζόταν για κατοικίες. «Η μορφή του κτιρίου πρέπει να εκφράζει την χρήσιν και την αποστολήν του» υποστήριζε η Επιτροπή και ζητούσε να εξετασθεί η περίπτωση να δημιουργηθεί ένα πανταχόθεν ελεύθερο οικοδόμημα για το ξενοδοχείο[6]. Έκανε όμως και άλλες επισημάνσεις, όπως ότι τα μορφολογικά στοιχεία των όψεων δεν έχουν ευχάριστη μορφή και τις απαραίτητες αρμονικές αναλογίες. Ή ότι το μεγάλο μήκος των όψεων με τα μορφολογικά στοιχεία που είχαν επιλεγεί και η εν γένει διάρθρωση των όψεων απαιτούσαν πληρέστερη μελέτη των αναλογιών του όγκου του κτιρίου και της κλίμακός τους σε σχέση με τον περιβάλλοντα χώρο.

Αντεπίθεση ενδιαφερομένων

Οπωσδήποτε οι απόψεις αυτές προκάλεσαν την αντίδραση των ενδιαφερομένων. Τόσο του «Ορφανοτροφείου Αρρένων Γεωργίου & Αικατ. Χατζηκώνστα», το οποίο κατέθεσε ένσταση που υπέγραφε ο Πρόεδρός του και επιφανής νομικός, Σύμβουλος Επικρατείας Χ. Παναγιωτόπουλος. Όσο και των αρχιτεκτόνων Κωνσταντίνου και Βασιλείου Σγούτα, οι οποίοι βεβαίως υπεραμύνθηκαν των απόψεών τους και των λύσεων που είχαν δώσει.

 

Κωνσταντίνος Σγούτας (1897-1983).

 

Αμφότερες οι ενστάσεις, ιδιαιτέρως των δεύτερων, αποτελούν κατά την άποψή μας μνημειώδη κείμενα για τα αρχιτεκτονικά ζητήματα της πόλεως των Αθηνών, ιδιαιτέρως της κρίσιμης μεταπολεμικής περιόδου. Ουσιαστικά η απόρριψη των αρχιτεκτονικών σχεδίων, όπως ήδη αναφέρθηκε, στηριζόταν στον χαρακτηρισμό τους ως «στενόκαρδων» που δεν «εξαντλούσαν τας απεριορίστους δυνατότητας του οικοπέδου»[7].

Το επιχείρημα του Μετοχικού

Ωστόσο, η αιτιολογία αυτή πόρρω απείχε από την πρόβλεψη των Βασιλικών Διαταγμάτων 1947 και 1948 που όριζαν ότι σκοπός του ελέγχου ήταν «να αποφευχθή η εκτέλεσις προδήλως ακαλαίσθητων έργων»[8]. Επίσης ως προς την διάσπαση του όγκου του οικοδομήματος αναφέρθηκε ότι ο υφιστάμενος νόμος προέβλεπε ότι όταν ανεγειρόταν οικοδομή επί ολοκλήρου τετραγώνου λαμβανόταν ενιαίο ύψος αυτής που προέκυπτε από τον μέσο όρο των υψών των τεσσάρων όψεων.

Είχαν λάβει λοιπόν τα υψόμετρα από την Πολεοδομία και είχαν σχεδιάσει αναλόγως. Έφερναν μάλιστα ως παράδειγμα την περίπτωση του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, των βραβευμένων Κασσάνδρα και Μπόνη. «Φαντασθήτε ποίον θα ήτο το αποτέλεσμα επί της προσόψεως του Μεγάρου του Μετοχικού Ταμείου επί της οδού Σταδίου αν διεσπάτο το ύψος αναλόγως της κλίσεως, αντί του ορθώς εφαρμοσθέντος ενιαίου ύψους» διερωτώντο γραπτώς οι δύο αρχιτέκτονες, πατήρ και υιός[9].

 

Αρχιτεκτονικά σχέδια της οικοδομής των Κωνσταντίνου και Βασιλείου Σγούτα (1962).

 

Η προσβολή

Οπωσδήποτε, πέραν των επιστημονικών απόψεων, οι Κ. και Β. Σγούτας θεωρούσαν τους εαυτούς τους προσβεβλημένους. Φρόντισαν, λοιπόν, στην προσφυγή που κατέθεσαν «ενώπιον του Υπουργού Δημοσίων Έργων» να αναφέρουν πως «το γεγονός ότι δεν είναι δυνατόν να παρουσιάσωμεν ακαλαίσθητα σχέδια αποδεικνύεται εκ του λόγου ότι κατά τα δύο τελευταία έτη μας ανετέθη η εκπόνησις των κτιρίων γνωστών διά την καλαισθησίαν και φιλοκαλίαν των Αθηναίων, ως του Μαρίνου Καλλιγά επί των οδών Ρηγίλλης και Βασιλέως Κωνσταντίνου, των Δ/δων Ευκλείδου επί των οδών Πανεπιστημίου και Ομήρου και του βουλευτού κ. Λάμπρου Ευταξία επί των οδών Σταδίου και Αιόλου»[10].

Για τον ίδιο σκοπό, στο τέλος της προσφυγής προσαρτήθηκε σημείωμα με την εργοβιογραφία του Κωνσταντίνου Σγούτα, ο οποίος τότε διήνυε το 66ο έτος της ηλικίας του και επιφυλασσόμαστε να το παρουσιάσουμε ολόκληρο, καθώς και του 29χρονου Βασιλείου. Συνέχιζε δε η επιχειρηματολογία περαιτέρω αναφέροντας ότι «επί πλέον ο εξ ημών Κωνστ. Σγούτας καίτοι μη Αθηναίος εξελέγη μέλος του Συλλόγου Αθηναίων, τιμής ένεκεν διότι “εκόσμησε τας Αθήνας με τα έργα του” ως εβεβαίωσε ο Πρόεδρος του Συλλόγου Αθηναίων τέως Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Αθηνών κ. Δημ. Σκουζές, ο δε εξ ημών Βασ. Σγούτας ετιμήθη διά του Μεταλλίου Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου του Cape Town». «Δεν ήτο επομένως δυνατόν, Κύριε Υπουργέ, μετά τοιαύτην ευδόκιμον επίδοσιν να χαρακτηρισθώμεν ως “προδήλως ακαλαίσθητοι”», ανέφεραν οι Σγούτα στην προσφυγή τους[11].

Παράδοξος ευχή!

Το ζήτημα είχε πολλές πτυχές. Την αισθητική για την πόλη των Αθηνών, την ηθική και επαγγελματική για τους δύο διακεκριμένους αρχιτέκτονες, την οικονομική για τους εργοδότες και το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, του γοήτρου για την Ε.Ε.Α.Ε. κ.ά. Το θέμα έφθασε στο Συμβούλιο Δημοσίων Έργων (ΣΔΕ), το οποίο κλήθηκε ουσιαστικώς και εκδικάσει και να αποφασίσει για την προσφυγή του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα και την ένσταση που είχαν καταθέσει οι δύο αρχιτέκτονες.

Το ΣΔΕ αποτελούσαν τότε σημαντικοί υπηρεσιακοί παράγοντες και σπουδαίοι αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί (Μ. Μιχαηλίδης, Ισίδ. Μαντάς, Κυπρ. Μπίρης, Αρ. Τερμεντζής, Κ. Διαμαντής. Αν. Άννινος και Π. Βασιλειάδης). Το ΣΔΕ αποφάσισε ομοφώνως ότι συμφωνούσε με την άποψη της Ε.Ε.Α.Ε. πως δεν ήταν ικανοποιητικές από αισθητικής απόψεως οι όψεις της εν λόγω οικοδομής, λαμβάνοντας υπόψιν την θέση της, τις συνθήκες που είχε τεθεί το θέμα για έναν χώρο που καταλάμβανε ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο και το μέγεθος του κτιρίου. Εξέφραζε την άποψη ότι το θέμα θα μπορούσε να λάβει πιο αισθητική μορφή, ωστόσο κατέληγε στο συμπέρασμα πως δεν μπορούσε να κρίνει τις όψεις προδήλως ακαλαίσθητες, όπως όριζε ο νόμος.

Οπότε το ΣΔΕ αποφάσισε ομοφώνως να χορηγηθεί η άδεια της οικοδομής σύμφωνα με τα σχέδια που είχαν καταθέσει οι δύο αρχιτέκτονες εκφράζοντας όμως ταυτοχρόνως την ευχή «όπως αναζητηθεί αισθητικωτέρα λύσις»[12]! Η ευχή αυτή αποτυπώθηκε και στην απόφαση που εξέδωσε ο υφυπουργός Δημοσίων Έργων και πολιτικός μηχανικός Αλέξανδρος Θεοδοσιάδης (1904-1977) και η οποία πρέπει να θεωρείται ιστορική για την ιστορία της Αρχιτεκτονικής στην χώρα μας.

Το κτιριακό συγκρότημα της οδού Πειραιώς: Από τα φιλόδοξα σχέδια στην πραγματικότητα

Μετά την υπουργική απόφαση άνοιξε ο δρόμος για την πραγματοποίηση ενός από τα μεγαλύτερα οικοδομικά εγχειρήματα της μεταπολεμικής περιόδου στην πρωτεύουσα. Το 1963 εκδόθηκε η οικοδομική άδεια και άρχισαν οι εργασίες, στις οποίες συμμετείχαν ο εργολάβος και πολιτικός μηχανικός Όθων Λέφας Τετενές και η κατασκευαστική εταιρεία «ΜΕΛΚΑΤ».

Το εγχείρημα υπήρξε φιλόδοξο και ως προς τις προβλεπόμενες χρήσεις. Στην πτέρυγα προς τον Άγιο Γεώργιο είχε σχεδιασθεί ξενοδοχείο με την ονομασία «Αγαμέμνων», ενώ στην πλευρά της οδού Πειραιώς προβλεπόταν η εγκατάσταση εμπορικού κέντρου αμερικανικού τύπου. Επρόκειτο για μορφή οργανωμένου εμπορίου που δεν είχε ακόμη καθιερωθεί στην Ελλάδα. Η συνύπαρξη ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων, εμπορικών καταστημάτων, κατοικιών και επαγγελματικών χώρων αποτελούσε χαρακτηριστικό της αρχικής συλλήψεως. Η επιδίωξη ήταν να δημιουργηθεί ένα συγκρότημα πολλαπλών χρήσεων, το οποίο θα αξιοποιούσε οικονομικώς το σύνολο σχεδόν του οικοδομικού τετραγώνου[13].

Αυτοτελή κτίρια

Ωστόσο, οι προθέσεις των εμπνευστών του έργου δεν πραγματοποιήθηκαν στο σύνολό τους. Ενώ οι οικοδομικές εργασίες ευρίσκοντο ακόμη σε εξέλιξη, αποφασίσθηκε η διάθεση διαμερισμάτων προς πώληση, για χρήση ως κατοικιών ή γραφείων. Οι λόγοι αυτής της μεταβολής δεν έχουν εξακριβωθεί. Οι μεταγενέστεροι μελετητές πιθανολογούν ότι υπήρξαν οικονομικοί λόγοι, χωρίς όμως να διαθέτουμε επαρκή τεκμήρια. Το ξενοδοχείο «Αγαμέμνων» ουδέποτε λειτούργησε, ενώ και η αρχική πρόβλεψη για το εμπορικό κέντρο δεν υλοποιήθηκε με τη σχεδιασθείσα μορφή της.

Το συγκρότημα κατασκευάσθηκε ως ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο, αποτελούμενο όμως από τέσσερα λειτουργικά αυτοτελή κτίρια. Καταλαμβάνει χώρο διαστάσεων περίπου 88 επί 54 μέτρων, με μέγιστο ύψος 24 μέτρων. Διαθέτει δύο εσωτερικά αίθρια, από τα οποία το μεγαλύτερο επικοινωνεί με τις κινήσεις του ισογείου. Τέσσερις περιμετρικές στοές και δύο διαμπερείς διαβάσεις, μία κατά μήκος και μία κατά πλάτος, επιτρέπουν την επικοινωνία των εξωτερικών χώρων με το εσωτερικό του. Οι είσοδοι των κλιμακοστασίων έχουν στραφεί προς τις εξωτερικές στοές, ενώ οι όροφοι των τεσσάρων κτιρίων λειτουργούν αυτοτελώς.

 

Αρχιτεκτονικά σχέδια της οικοδομής των Κωνσταντίνου και Βασιλείου Σγούτα (1962).

 

Κάτω από το ισόγειο διαμορφώθηκαν δύο υπόγεια επίπεδα, με προσβάσεις οχημάτων από την οδό Αγησιλάου. Το πρώτο προοριζόταν για καταστήματα, αποθήκες και φορτοεκφορτώσεις, ενώ το δεύτερο χρησιμοποιήθηκε για στάθμευση αυτοκινήτων. Η οργάνωση αυτή ανταποκρινόταν στον πολυχρηστικό χαρακτήρα του συγκροτήματος και στην ανάγκη εξυπηρετήσεως διαφορετικών δραστηριοτήτων.

Η κατασκευή των επιμέρους κτιρίων φαίνεται ότι πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικές φάσεις, μολονότι υπάγονταν στην ίδια οικοδομική άδεια και συμφωνία αντιπαροχής. Δεν έχει εξακριβωθεί η ακριβής χρονολογία αποπερατώσεως του συνόλου. Οι εξωτερικές όψεις των δύο μεγαλύτερων κτιρίων ακολούθησαν τη μορφολογία των πολυκατοικιών της δεκαετίας 1960, ενώ τα υπόλοιπα, που φαίνεται ότι προορίζονταν κυρίως για επαγγελματικές χρήσεις, απέκτησαν λιτότερη εμφάνιση.

Απρόβλεπτες χρήσεις

Η μεταγενέστερη πορεία του συγκροτήματος υπήρξε διαφορετική από τις αρχικές επιδιώξεις. Το κτίριο που προοριζόταν για ξενοδοχείο παρέμεινε στην ιδιοκτησία του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα και από το 1983 εκμισθώθηκε στο Υπουργείο Οικονομικών, στεγάζοντας γραφεία και αποθήκες της Κρατικής Υπηρεσίας Λαχείων. Έτσι, το Ίδρυμα εξακολούθησε να αξιοποιεί οικονομικώς την παλαιά περιουσία του.

Το μεγαλύτερο κτίριο, προς την οδό Πειραιώς, περιλάμβανε 163 διαμερίσματα. Σύμφωνα με παλαιότερη καταγραφή, τα 25 χρησιμοποιούντο ως επαγγελματική στέγη ή από συλλόγους, 30 παρέμεναν κενά και τα υπόλοιπα κατοικούντο. Περίπου τα δύο τρίτα ήταν μισθωμένα, ενώ στα υπόλοιπα διέμεναν οι ιδιοκτήτες τους. Η πολυεθνική σύνθεση των ενοίκων αντανακλούσε τις κοινωνικές μεταβολές του Μεταξουργείου.

 

Η πρόσοψη της πολυκατοικίας επί της οδού Αγησιλάου όπου και η επιγραφή China Town.

 

Από το 2008 ένα άλλο κτίριο εκμισθώθηκε στην εταιρεία Chinatown ΕΠΕ και εξελίχθηκε σε κέντρο δραστηριοτήτων της κινεζικής κοινότητος, με εμπορικά καταστήματα, αποθήκες ενδυμάτων, εστιατόριο, απογευματινό σχολείο, γραφεία κινεζικής εφημερίδας και επαγγελματικές υπηρεσίες. Το μικρότερο κτίριο χρησιμοποιήθηκε κυρίως για γραφεία και αποθήκες, στεγάζοντας μεταξύ άλλων υπηρεσίες της ΔΕΗ, του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής και του Κοινωνικού Συλλόγου Φιλίας Ελλάδας – Κίνας.

Τα στοιχεία αυτά καταγράφηκαν στη διπλωματική εργασία των αρχιτεκτόνων Νικολάου Μαγουλιώτη και Παναγιώτη-Δημοσθένη Περδίκη, η οποία εκπονήθηκε το 2013 στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο με αντικείμενο τον επανασχεδιασμό του συγκροτήματος[14].

 

Πίσω από τις προσόψεις

Η ιστορία του μεγαθηρίου της οδού Πειραιώς αποδεικνύεται περισσότερο σύνθετη από όσα συνήθως γράφονται για το οικοδόμημα και τον Όθωνα Λέφα Τετενέ. Στην ανέγερσή του συνέκλιναν οι οικονομικές ανάγκες ενός ιστορικού κοινωφελούς ιδρύματος, οι αρχιτεκτονικές επιλογές δύο διακεκριμένων δημιουργών και οι δυνατότητες που προσέφερε η αντιπαροχή. Ταυτοχρόνως, η σχεδιαζόμενη δημιουργία εμπορικού κέντρου αμερικανικού τύπου αποκαλύπτει μία πρώιμη απόπειρα εισαγωγής νέων αντιλήψεων για την οργάνωση του εμπορίου στην πρωτεύουσα.

 

H πολυκατοικία όπως φαίνεται από τη συμβολή των οδών Πειραιώς και Μυλλέρου σήμερα.

 

Πρωτίστως, όμως, η υπόθεση αποτελεί χαρακτηριστική μαρτυρία των αντιφάσεων της μεταπολεμικής ανοικοδομήσεως των Αθηνών. Η οικονομική αξιοποίηση της αστικής γης και οι δυνατότητες που παρείχε η οικοδομική νομοθεσία δεν συμβάδιζαν πάντοτε με τις απαιτήσεις της αρχιτεκτονικής αισθητικής. Στην περίπτωση του Χατζηκώνστα, η αντίφαση αυτή αποτυπώθηκε με τρόπο σχεδόν παράδοξο. Η Πολιτεία επέτρεψε την ανέγερση ενός οικοδομήματος, για την αισθητική του οποίου οι αρμόδιοι θεσμοί της είχαν διατυπώσει σοβαρές επιφυλάξεις. Πάντως, το οικοδόμημα αποτελεί σημαντικό τεκμήριο του κτιριακού αποθέματος των Αθηνών και συνεχίζει να δεσπόζει στην κραταιά οδό Πειραιώς, ενώ από το Ίδρυμα Χατζηκώνστα προγραμματίζεται, μετά από 63 χρόνια, η δημιουργία του ξενοδοχείου!

Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 15 Νοεμβρίου 2026.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το αρχοντικό της Φιλελλήνων: Οικία Αλέξανδρου Σούτσου

ΚΤΙΡΙΑ

Μεταβείτε στο άρθρο: Το αρχοντικό της Φιλελλήνων: Οικία Αλέξανδρου Σούτσου

Το κτήριο που κτίστηκε για Πανεπιστήμιο και έγινε το Νοσοκομείο Ιπποκράτειο

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ (ΥΓΕΙΑ)

Μεταβείτε στο άρθρο: Το κτήριο που κτίστηκε για Πανεπιστήμιο και έγινε το Νοσοκομείο Ιπποκράτειο

Το ιστορικό εστιατόριο «Αβέρωφ» που λειτούργησε στην οδό Σταδίου

ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ

Μεταβείτε στο άρθρο: Το ιστορικό εστιατόριο «Αβέρωφ» που λειτούργησε στην οδό Σταδίου