Η μετονομασία της πλατείας Όθωνος σε πλατεία Ομονοίας

Πως καθιερώθηκε, λαϊκώ δικαίω, η νέα ονομασία (1862)

Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς

Φαντάζει ειρωνεία το γεγονός ότι η πλατεία του Όθωνος, η πλατεία που έφερε επίσημα το όνομα του πρώτου βασιλιά, συγκέντρωνε στα στέκια γύρω της εκείνους που επιθυμούσαν την αποπομπή του από τον Θρόνο. Από εκεί, από το «Καφενείο των Γερόντων», είχε ξεκινήσει η απόπειρα για τη δολοφονία της βασιλίσσης Αμαλίας. Εκεί συγκεντρώνονταν λόγιοι, φοιτητές, παλαιοί αγωνιστές αλλά και πολιτικολογούντες αξιωματικοί για να συζητούν τις εξελίξεις. Παραμένει όμως μέχρι σήμερα αναπάντητο το ερώτημα, πότε και πως μετονομάστηκε η πλατεία Όθωνος σε πλατεία Ομονοίας;

 

Πλατεία Ομονοίας (1865). Λεπτομέρεια από Πανόραμα του Paul Baron des Granges (1825-1911).

 

Ο ρόλος νεαρού εκδότη

Το αίτημα κατατέθηκε δημοσίως και τυπωμένο στο έντυπο ενός εκ των πρωτεργατών της έξωσης του Όθωνος, του Δήμου Π. Αθανασίου, εκδότη της εφημερίδας «Νέα Γενεά». Από τότε που ξέσπασε στο Ναύπλιο η Επανάσταση που κατέληξε στην έξωση του πρώτου βασιλιά, ο Δ. Π. Αθανασίου τάχτηκε υπέρ της και γι’ αυτό συνελήφθη και εξορίστηκε στην Κύθνο. Υπήρξε μάρτυρας όσων δραματικών συνέβησαν εκεί και επιστρέφοντας στην Αθήνα εξέδωσε εκ νέου την εφημερίδα του «Η Νέα Γενεά»[1].

Όταν, λοιπόν, ξέσπασε η Επανάσταση και στην Αθήνα εξέδωσε έκτακτο Παράρτημα (Δευτέρα, 12 Οκτωβρίου 1862) περιγράφοντας τα γεγονότα σε κάποια παράγραφο αναφερόταν σε πορεία που έγινε στην πλατεία Όθωνος. Εκεί λοιπόν έγραφε: «Ακολούθως μία πορεία εγένετο μέχρι της πλατείας του … ─ ερρέτω πλέον το απαίσιον όνομα αυτού! κανέν μέρος δεν πρέπει να μολύνεται με τοιαύτην λέξιν…»[2]. Απέφευγε, δηλαδή, ακόμη και να αναφέρει το όνομα του βασιλιά Όθωνα.

Αδιαμόρφωτη πλατεία

Την επομένη (Τρίτη 13 Οκτωβρίου 1862) εξέδωσε νέο Παράρτημα της εφημερίδας του στην οποία περιέγραφε μεταξύ άλλων όσα είχαν συμβεί την προηγουμένη στην πόλη, στο Πανεπιστήμιο, καθώς και τις κινήσεις της Προσωρινής Κυβέρνησης την οποία αποτελούσαν οι Δημήτριος Βούλγαρης, Κωνσταντίνος Κανάρης και Βενιζέλος Ρούφος. Σε συγκέντρωση που έγινε και πάλι στην πλατεία Όθωνος παραβρέθηκαν η Προσωρινή Κυβέρνηση, οι υπουργοί που είχαν εν τω μεταξύ οριστεί, όλες οι Αρχές και όσα μέλη της Ιεράς Συνόδου βρίσκονταν στην Αθήνα και τα οποία ανέπεμψαν δοξολογία «Διά το αίσιον και αναίμακτον πέρας του μεγάλου και ένδοξου έργου της 10ης Οκτωβρίου»[3].

Στην αδιαμόρφωτη ακόμη πλατεία ο Δ. Βούλγαρης εκφώνησε λόγο ανεβαίνοντας σε ένα τραπέζι που δανείστηκαν από το παρακείμενο σπίτι του φανατικού Οθωνιστή και ενός από τους πρώτους οικιστές της πέριξ της Ομόνοιας περιοχής, αγωνιστή και πολιτικού Αθανάσιου Λιδωρίκη (1788-1868). Όπως μας πληροφορεί ο Δήμος Π. Αθανασίου «Χθες (:εννοεί στις 12 Οκτωβρίου 1862) την τετάρτην ώραν εψάλη δοξολογία εν τη Πλατεία, τη πρώην μεν φερούση το όνομα του καθαιρεθέντος Παυαρού, κατά δε την τελετήν ταύτην εις Πλατείαν της Ομονοίας μετονομασθείσαν»[4]. Δεν γνωρίζουμε ποιος είχε την ιδέα ή εάν η προαναφερθείσα μνεία του Δ. Π. Αθανασίου υπήρξε η αφορμή.

«Το ωραίον της Ομονοίας όνομα»

Ωστόσο ο Δ. Βούλγαρης στην προσφώνηση που απηύθυνε στον λαό της πρωτεύουσας στις 12 Οκτωβρίου 1862, αναφέρθηκε για πρώτη φορά στο γεγονός. Αφού είχε πλέον γίνει η δοξολογία ο Πρόεδρος της Προσωρινής Κυβερνήσεως, είπε ότι «Αι ευχαί και οι πόθοι του Έθνους εξεπληρώθησαν, η εθνική κυριαρχία ανέστη!»[5]. Στο τέλος της προσφώνησής του κάλεσε τους συγκεντρωμένους να ορκιστούν: «Ας ορκισθώμεν επί της πλατείας ταύτης, της λαβούσης ήδη το ωραίον της Ομονοίας όνομα, και ας είπη έκαστος ημών “Ορκίζομαι πίστιν εις την πατρίδα και υπακοήν εις τας εθνικάς αποφάσεις”»[6].

Αυθορμήτως λοιπόν και λαϊκώ δικαίω, κατά κάποιον τρόπο, χωρίς να ακολουθηθεί η τυπική διαδικασία, εμφανιζόταν να μετονομάζεται η πλατεία Όθωνος σε πλατεία Ομονοίας. Οπότε γνωρίζουμε πλέον ότι η μετονομασία έγινε υπό έκτακτες συνθήκες. Την τάξη στην πλατεία εκείνη την ημέρα, κατά την οποία συγκεντρώθηκαν δέκα χιλιάδες άνθρωποι, τηρούσαν ένα απόσπασμα στρατού και οπλισμένοι νέοι φοιτητές. Αυθημερόν ωστόσο ο Θρασύβουλος Α. Ζαΐμης (1825-1880), ο οποίος είχε αναλάβει τα καθήκοντα του Υπουργού Εσωτερικών, με μία από τις πρώτες πράξεις του, τις εγκυκλίους που εξέδωσε, θα νομιμοποιήσει τη μετονομασία.

«Μετωνομάσθη αυτοστιγμί…»

Συγκεκριμένα στην υπ’ αριθμ. 3 Εγκύκλιό του προς τις Διοικητικές και Δημοτικές Αρχές του Κράτους, η οποία εκδόθηκε με ημερομηνία 12 Οκτωβρίου 1862, καθιστούσε κοινωνούς τους υφισταμένους του για τις εξελίξεις γράφοντας μεταξύ άλλων: «εν Αθήναις επικρατεί πλήρης τάξις και ησυχία⋅ κατά δε την 4 ώραν μ.μ. της σήμερον ο πανιερώτατος Μητροπολίτης Αθηνών μετά της Ιεράς Συνόδου και του άλλου Ιερού Κλήρου έψαλαν δοξολογίαν προς τον Ύψιστον εν τη πλατεία τη φερούση πρότερον το όνομα πλατεία Όθωνος, μετονομασθείση δε νυν πλατεία της Ομονοίας, ενώπιον της Κυβερνήσεως και όλου του πλήθους…»[7].

Πολλά χρόνια αργότερα ο έγκριτος Νικόλαος Σπανδωνής έγραψε ότι σε ένα καφενείο που βρισκόταν εκεί όπου αργότερα το Μέγαρο Σαρόγλου, σε ένα τραπεζάκι που του έλειπε μάλιστα το ένα πόδι, ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης συνέταξε το έγγραφο της προγραφής της δυναστείας του Όθωνα. Και συμπληρώνει «επί τη ευκαιρία δε ταύτη μετωνομάσθη αυτοστιγμί και η Πλατεία Όθωνος σε Πλατείαν Ομονοίας»[8].

Μετονομασίες

Δεδομένης της ανυπαρξίας δημοτικής αρχής, αφού ο φιλικά προσκείμενος στον βασιλιά Όθωνα δήμαρχος Αθηναίων Γεώργιος Σκούφος (1803-1873) είχε ήδη απολυθεί και το δημοτικό συμβούλιο υπό τον νέο δήμαρχο Εμμανουήλ Κουτσικάρη συνεδρίασε για πρώτη φορά στις 17 Οκτωβρίου, η επίσημη αναφορά του Υπουργού Εσωτερικών, ως υπερκείμενης αρχής, νομιμοποιούσε -έστω εμμέσως- την πράξη μετονομασίας. Αλλά η μετονομασία της πλατείας Όθωνος σε πλατεία Ομονοίας ήταν μία από το πλήθος που έγιναν εκείνη την εποχή.

Παραδειγματικά αναφέρεται η περίπτωση της Ερμούπολης Σύρου, όπου η πλατεία Όθωνος μετονομάστηκε σε πλατεία Νικολάου Λεωτζάκου με ιδιαίτερα πανηγυρικό και επίσημο χαρακτήρα. Ήταν ο αξιωματικός ο οποίος είχε ηγηθεί της εξέγερσης στην Κύθνο και σκοτώθηκε από στρατιωτικό απόσπασμα, μαζί με τους Περικλή Μωραϊτίνη και τον φοιτητή Σκαρβέλη. Πρόκειται περί της πλατείας η οποία το 1889 μετονομάστηκε από Νικολάου Λεωτζάκου σε Πλατεία Ανδρέα Μιαούλη.

Ήταν τόσο το μένος εναντίον των εκπτώτων πλέον βασιλέων, ώστε ακολούθησαν αντίστοιχες μετονομασίες που αποσκοπούσαν στην εξαφάνιση κάθε στοιχείου που θα μπορούσε να θυμίζει τον Όθωνα και την Αμαλία, ως πρόσωπα και όχι ως θεσμικούς παράγοντες. Τα πολεμικά πλοία Αμαλία, Όθων και Λουδοβίκος μετονομάστηκαν Ελλάς, Αθήναι και Μεσολόγγιον. Το Πανεπιστήμιο μετονομάστηκε από Οθώνειον σε Εθνικόν και η πλατεία Όθωνος του Πειραιώς σε πλατεία Θεμιστοκλέους[9].

Άγιος Ελευθέριος

Ο Δήμος Οθωνουπόλεως Ευβοίας μετονομάστηκε Δήμος Καρύστου. Δεν διέφυγε την μετονομασία και ένας ιστορικός ναός των Αθηνών. Ο βυζαντινός ναός της Παναγίας Γοργοεπηκόου, δίπλα στη Μητρόπολη, ο οποίος είχε μετονομαστεί Άγιος Σώζων όταν διασώθηκε η βασίλισσα Αμαλία από τη δολοφονική απόπειρα εναντίον της (Σεπτέμβριος 1861). Αμέσως μετά την πολιτική μεταβολή της 10ης Οκτωβρίου μετονομάστηκε Άγιος Ελευθέριος συμβολίζοντας την ελευθέρωση της Ελλάδας από τη βαυαρική δυναστεία. Συνέβησαν και διάφορα τραγελαφικά. Όπως ο «κ. Όθων Μαύρος» ο οποίος με δήλωσή του σε εφημερίδα ζητούσε από «τους συγγενείς, φίλους και γνωρίμους αυτού να καλώσι του λοιπού Κωστάκη και να μη τω αναμιμνήσκωσι το πρότερον απεχθές όνομά του»[10]. Αντίστοιχη δήλωση έκανε και μαθήτρια του Αρσακείου που ζητούσε από Αμαλία να την αποκαλούν Αλκιθέα.

Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 14 Νοεμβρίου 2026.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η γέννηση της πλατείας Δεξαμενής στο Κολωνάκι

ΠΛΑΤΕΙΕΣ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η γέννηση της πλατείας Δεξαμενής στο Κολωνάκι

Η Απελευθέρωση των Αθηνών και οι μετονομασίες των οδών της

ΔΡΟΜΟΙ

Μεταβείτε στο άρθρο: Η Απελευθέρωση των Αθηνών και οι μετονομασίες των οδών της