Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Το νεοκλασικού χαρακτήρα Μέγαρο Γεράσιμου Κούππα είναι από τα πλέον κεντρικά και γνωστά των Αθηνών. Το συναντούν όλοι όσοι εισέρχονται από το Σύνταγμα στην λεωφόρο Πανεπιστημίου. Καλύπτει την πρόσοψη προς τη λεωφόρο του τετραγώνου που περικλείεται από τις οδούς Κριεζώτου και Βουκουρεστίου και κάποτε, μεταξύ άλλων, στέγασε και τη Στρατιωτική Λέσχη.
Η προσφορά του Γερ. Κούππα στην πατρίδα είναι σημαντική και ο βίος του αψεγάδιαστος και δημιουργικός. Ελάχιστοι όμως γνωρίζουν την οικογένεια Κούππα και την ιστορία της, η οποία χάνεται στα χρόνια της άλωσης της Κωνσταντινούπολης. Έδωσε στην Ελλάδα άνδρες και γυναίκες που συνέβαλαν τα μέγιστα στην απελευθέρωση της χώρας από τους Τούρκους αλλά και στην οικονομική και πνευματική ανάπτυξή της.
Η οικογένεια
Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης τρία αδέλφια της οικογένειας Κώπα, όπως ήταν το αρχικό επώνυμό της, σκορπίστηκαν στην Ιταλία, στη Ζάκυνθο και στην Κεφαλονιά. Από τον κλάδο της τελευταίας προερχόταν το πιο διάσημο ίσως μέλος της οικογένειας, ο ανήσυχος και δημιουργικός Γεράσιμος Ιακώβου Κώπας (1778-1832). Άνθρωπος πολυμαθής και πολυγραφότατος. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και όταν ξέσπασε η Επανάσταση αγόρασε πλοίο και ρίχτηκε στις μάχες αγωνιζόμενος στο πλάι του Ναυάρχου Αποστόλη. Διετέλεσε Γενικός Γραμματέας της Τριμελούς Επιτροπής η οποία διοικούσε τις ναυτικές υποθέσεις. Ο Αναστάσιος Γούδας έχει βιογραφήσει τον άνδρα[1].
Προτομή Γεράσιμου Κούππα, έργο Δ. Φιλιππότη.
Γεράσιμος Κούππας
Ένας από τους ανιψιούς του, ο συνώνυμός του Γεράσιμος Κούππας (1814-1901), δραστηριοποιούνταν στη Νότια Ρωσία. Περισσότερο στη Βαρδένσκα, η οποία τη δεκαετία 1890 είχε πληθυσμό 35.000 κατοίκους και ανάμεσά τους πολλούς Έλληνες που κατάγονταν από την Κεφαλονιά, τη Μύκονο, τη Θήρα και τη Χίο. Εκεί είχε αναπτύξει επιτυχημένες εμπορικές δραστηριότητες ο Γ. Κούππας ο οποίος ήταν γνωστός για τον ενθουσιασμό που μιλούσε για την πατρίδα. «Είμαι Έλλην και ανήκω εις το ευγενέστατον Έθνος της υφηλίου. Εις την Ελλάδα θ’ αποκαταστήσω τα τέκνα μου, εκεί θ’ αφήσω τα οστά μου», έλεγε και ξανάλεγε ο Γερ. Κούππας, ο οποίος διέθετε σεβαστή περιουσία[2].
Αυτό ήταν το όνειρό του και κατόρθωσε να το πραγματοποιήσει το 1894. Ήταν όμως από χρόνια σε επαφή με τα ανίψια του, από τον κλάδο του αγωνιστή της Επανάστασης που είχαν εγκατασταθεί στην Αθήνα. Υπήρξε βασικός χρηματοδότης των δραστηριοτήτων τους αλλά και της ανέγερσης του μεγαλοπρεπούς Μεγάρου της λεωφόρου Πανεπιστημίου. Εξάλλου γι’ αυτό ονομάστηκε Μέγαρο Γεράσιμου Κούππα. Χρηματοδοτούσε ταυτόχρονα διάφορες δραστηριότητες και ανταποκρινόταν σε όλα τα αιτήματα που έφταναν υπ’ όψη του είτε από Έλληνες του κέντρου είτε από Έλληνες της διασποράς. Οι περισσότερες από τις δωρεές του παραμένουν άγνωστες, όπως ο ίδιος επιθυμούσε και επέβαλε.
«Πικρή» εμπειρία
Από τις πλέον αρνητικές εμπειρίες που έζησε ο Γεράσιμος Κούππας ήταν το 1878, όταν από κοινού με τους ανιψιούς του Οράτιο και Νικόλαο αποφάσισαν να εξοπλίσουν την υπό ανέγερση τότε Βιβλιοθήκη της (Παλαιάς) Βουλής. Να προσφέρουν τον απαιτούμενο αριθμό βιβλίων, τεραστίας οικονομικής αξίας, ώστε να είναι πλήρης. Την προσφορά είχε προκαλέσει ο δημοσιογράφος-εκδότης της εφημερίδας «Αιών» Τιμολέων Φιλήμων, ο οποίος ήταν βουλευτής Αττικής, διατελώντας ταυτόχρονα και Έφορος της Βιβλιοθήκης. Παρέλαβε τη Βιβλιοθήκη με 5.000 τόμους και την παρέδωσε με 120.000 τόμους[3]!
Συγκινημένος λοιπόν από τη δωρεά ο Τ. Φιλήμων ανέβηκε στο βήμα της Βουλής και ανακοίνωσε προς το Σώμα την ιδιαιτέρως σημαντική από απόψης κόστους προσφορά. Συμπλήρωσε την ανακοίνωση λέγοντας πως ο δωρητής είχε διευκρινίσει ότι δεν επρόκειτο να δεχτεί οιαδήποτε διάκριση ή παράσημο για την προσφορά του. Πρότεινε ωστόσο να ονομαστεί «Αίθουσα Κούππα» η μεγάλη αίθουσα της νέας Βιβλιοθήκης και να εκφράσει η Βουλή τις ειλικρινείς ευχαριστίες της. Περίμενε δε, ο Τ. Φιλήμων, ότι η πρότασή του θα γινόταν ομοθύμως και ενθουσιωδώς αποδεκτή.
Απλές… ευχαριστίες
Παραδόξως όμως προκλήθηκαν ατέρμονες συζητήσεις και σχολαστικές αντιρρήσεις που προκάλεσαν αλλεπάλληλες και αμφίρροπες ψηφοφορίες. Ακόμη και ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κουμουνδούρος έλαβε μέρος στη συζήτηση και στους διαξιφισμούς επισημαίνοντας πως ο Κούππας δεν ήταν ο μόνος δωρητής προς το κράτος. Έκπληκτος ο σεμνός και ευγενής Τ. Φιλήμων παρακολουθούσε πως για ένα απλούστατο θέμα είχαν προκληθεί απροσδόκητες λογομαχίες. Μεταξύ άλλων πρόσβαλαν και διαπόμπευαν τον δωρητή, ο οποίος προκαταβολικά είχε αξιώσει να μην γίνει θόρυβος γύρω από το όνομά του.
Ο Τ. Φιλήμων, με την καλοπροαίρετη πρότασή του, έγινε ο ακούσιος δημιουργός του ζητήματος. Αγανακτισμένος και αηδιασμένος υπέβαλε την παραίτησή του από το αξίωμα του Εφόρου της Βιβλιοθήκης της Βουλής. Σημειωτέο ότι αντικείμενο βυζαντινολογίας αποτέλεσε το γεγονός εάν η Βουλή θα εξέφραζε προς τον δωρητή Κούππα «ειλικρινείς ευχαριστίες» σύμφωνα με την πρόταση Τ. Φιλήμονα ή απλές «ευχαριστίες»[4]! Το γεγονός πίκρανε τον άδολο ευεργέτη, ο οποίος έκτοτε φρόντισε οι προσφορές του να μην κατευθύνονται στο δημόσιο και να παραμένουν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Σχέδιο του Μεγάρου Κούππα, τέλη 19ου αιώνα.
«Μέγαρο» και οικογένεια
Το Μέγαρο, όπως αναφέραμε, ανεγέρθηκε το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα από τον Γεράσιμο Κούπα και τους ανιψιούς του Οράτιο και Νικόλαο. Μέχρι τώρα καταγράφεται ως έργο του Ερνέστου Τσίλλερ, ο οποίος αναμφίβολα επιμελήθηκε προσθήκη ορόφου και μεταρρύθμιση του αρχικού κτιρίου, το οποίο υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα και πολυτελέστερα κτίρια της εποχής. Ωστόσο, πληροφορία δημοσιευμένη σε καθημερινή εφημερίδα (29 Μαΐου 1968), αναφέρει πως ο Γερ. Κούππας ήταν γαμπρός του στρατηγού Γεράσιμου Μεταξά, ανιψιού του αγωνιστή του 1821 και στη συνέχεια πρωθυπουργού Γεράσιμου Μεταξά[5].
Συμφώνως προς το υπό τον τίτλο «Το Μέγαρον Κούππα» δημοσίευμα αυτό, ο Γερ. Μεταξάς «υπηρετών εις το Σώμα του Μηχανικού ήτο και αρχιτέκτων, ως τοιούτος δε εξεπόνησε τα σχέδια του μεγάρου του γαμβρού του»[6]. Πηγή της πληροφορίας, την οποία αναφέρει το δημοσίευμα, φέρεται να είναι ο υιός του στρατηγού και επίσης αρχιτέκτονας Αναστάσιος Μεταξάς, γεγονός το οποίο πρέπει πλέον να απασχολήσει τους ειδικούς ερευνητές. Πάντως, στην αρχική του μορφή το Μέγαρο δεν ήταν όπως σήμερα και δεν λειτουργούσαν καταστήματα στο ισόγειό του. Η ανέγερση του Μεγάρου ήταν μέρος του ονείρου του Γερ. Κούππα, ο οποίος μαζί με την οικογένειά του έμελε να το απολαύσει τα τελευταία επτά χρόνια της ζωής του. Αθόρυβα διέθεσε τεράστια ποσά σε όλες τις εθνικές κινήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.
Μέγαρο Κούππα.
Τύπος της εποχής
Απέριττος, εύθυμος, πράος και ευφυής, απεχθάνονταν τις κοσμικότητες και τις επιδείξεις και κατέκρινε την διαφθορά στο Δημόσιο. Με άσπρα μακριά μαλλιά, ψηλό καπέλο και ρεντιγκότα ήταν ένας από τους γνωστούς τύπους της εποχής. Έφυγε από τη ζωή στις 4 Μαΐου 1901 αφήνοντας πίσω τη γυναίκα του Βιολέττα και τα τέσσερα παιδιά τους, τον Αντώνιο, την Αριάδνη, σύζυγο Λέανδρου Μεταξά, τον Αναστάσιο και την Ελένη, η οποία ήταν η δεύτερη σύζυγος του ναυάρχου και προέδρου Δημοκρατίας Παύλου Κουντουριώτη.
Έναν χρόνο πριν φύγει από τη ζωή είχε χάσει έναν γιό, τον Κωνσταντίνο, ο οποίος είχα αναπτύξει δραστηριότητα στη Μασσαλία. Την επιχειρηματική κίνηση της οικογενείας συνέχισε ο αξιομνημόνευτος βιομήχανος Αχιλλέας Κούππας (1852-1937), στον οποίο περιήλθε και το Μέγαρο, πριν περάσει στην ιδιοκτησία ιδρυμάτων και ιδιωτών. Ήταν εκ των ιδρυτών βιομηχανίας που μεγαλούργησε στον Πειραιά επί έναν περίπου αιώνα (1882-1987).
Αργότερα το περίφημο Μέγαρο πέρασε από την οικογένεια Κούππα στην οικογένεια Εμπειρίκου και στέγασε το Εμπειρίκειο Ίδρυμα από το 1964. Διάφοροι λόγοι, ωστόσο, όπως η ηλικία του κτιρίου αλλά και ο κατακερματισμός της ιδιοκτησίας του, δεν ευνόησαν τη συστηματική συντήρησή του. Οι φανερές φθορές στην όψη του άνοιξαν τη συζήτηση για την αποκατάστασή του δύο δεκαετίες πριν, αλλά η τελική απόφαση ελήφθη το 2023. Οι κατασκευαστικές εργασίες ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 2025 και ολοκληρώθηκαν στα τέλη Ιουλίου του 2026, χαρίζοντας στο Μέγαρο την παλιά του αίγλη.
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» Δευτέρα 22 Μαΐου 2017.
Συμπληρωμένη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» Σάββατο 10 Οκτωβρίου 2026.
