Γράφει ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
Η εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε προ ημερών στη Στοά του Αττάλου, με πρωτοβουλία της Ακαδημίας Αθηνών, η οποία εορτάζει την εκατονταετηρίδα της, έφερε στην επικαιρότητα μία από τις ωραιότερες και ολιγότερο γνωστές σελίδες της νεώτερης ιστορίας των Αθηνών. Δηλαδή την δημιουργία, κατά την δεκαετία του 1950, του Κήπου της Αρχαίας Αγοράς. Ενός αρχαιολογικού πάρκου – κήπου που σήμερα μοιάζει σαν να υπήρχε πάντοτε εκεί, αλλά στην πραγματικότητα υπήρξε προϊόν συστηματικής επιστημονικής εργασίας, αρχαιολογικής γνώσεως και μιας αξιοπρόσεκτης κινητοποίησης ανθρώπων που πίστευαν ότι η φροντίδα της πόλεως ήταν και δική τους υπόθεση.
Συμβολική φύτευση των τριών αθηναϊκών δέντρων από τον πρόεδρο, τον αντιπρόεδρο και τον γραμματέα του «Συλλόγου των Αθηναίων». Ο Πρόεδρος Δημήτριος Σκουζές διαβάζοντας την ομιλία του, στο πλευρό του, ο Homer Thompson και ο Ralph Griswold
Τα σχέδια
Το εγχείρημα είχε μία βασική αρχή, που αξίζει να συγκρατήσουμε. Τα φυτά δεν θα έκρυβαν τις αρχαιότητες. Θα τις ανεδείκνυαν. Αυτό δεν αποτελεί σημερινή ερμηνεία του έργου. Περιλαμβάνεται στη φιλοσοφία του ίδιου του σχεδιασμού. Ο Αμερικανός αρχιτέκτονας τοπίου Ralph E. Griswold (1894-1981), στον οποίο ανατέθηκε το 1953 η διαμόρφωση της Αρχαίας Αγοράς, έθεσε ως πρωταρχικό σκοπό την ανάδειξη της ιστορικής σημασίας της. Όπου υπήρχαν στοιχεία για βλάστηση κατά την αρχαιότητα, θα επιχειρείτο η επαναφορά των αντίστοιχων φυτών. Παντού αλλού η βλάστηση θα αποτελούσε το φόντο των μνημείων και όχι τον πρωταγωνιστή του χώρου.
Διαμόρφωση περιβάλλοντος χώρου της Αγοράς από μέλη του Συλλόγου των Αθηναίων.
Η αρχή εφαρμόστηκε με εντυπωσιακή σχολαστικότητα από τους επιμελείς του έργου, αφού προηγουμένως μελέτησαν προσεκτικά ποια ήταν η αρχαία πραγματικότητα. Ειδικά γύρω από το Ηφαιστείο, το αποκαλούμενο Θησείο, η ανασκαφική έρευνα είχε αποκαλύψει αρχαίες θέσεις φύτευσης. Ο Κήπος του Ηφαίστου ανασυστάθηκε με ροδιές και μυρτιές. Αλλά στο επίπεδο τμήμα του λόφου νοτίως του ναού φυτεύτηκαν χαμηλοί θάμνοι και αγριολούλουδα, διότι δεν έπρεπε να εμποδίζεται η θέα του μνημείου από τη συνήθη πορεία προσέγγισης. Και στην κυρίως Αγορά τα δένδρα και οι θάμνοι τοποθετήθηκαν αραιά, υπολογίζοντας μάλιστα τη μελλοντική ανάπτυξή τους, ώστε να μη σκεπάσουν ποτέ την διάταξη των αρχαίων καταλοίπων.
Τελετή στο ναό του Ηφαίστου. Συμβολική φύτευση των τριών αθηναϊκών δέντρων από τον πρόεδρο Δημ. Σκουζέ, τον αντιπρόεδρο και τον γραμματέα του Συλλόγου των Αθηναίων.
Σχέση με τα μνημεία
Θαυμάσιο μάθημα αρχιτεκτονικής τοπίου – αλλά και κοινής λογικής! Διότι άλλο πράγμα είναι το πράσινο που συνομιλεί με ένα μνημείο και άλλο εκείνο που το… καταπίνει. Η πρώτη εκείνη μελέτη αντιμετώπισε ακόμη και ένα δένδρο ως στοιχείο που όφειλε να γνωρίζει την θέση και το μέτρο του. Η αρχαιότητα παρέμενε ο πρωταγωνιστής. Το πράσινο προσέφερε σκιά, χρώμα και την αίσθηση του αττικού τοπίου, αλλά συγχρόνως άνοιγε οπτικούς άξονες προς τα μνημεία. Δεν είναι άνευ σημασίας να το θυμόμαστε σήμερα. Διότι σε μεταγενέστερες φυτεύσεις στον ευρύτερο Κήπο η αρχή αυτή δεν διαφυλάχθηκε με την ίδια αυστηρότητα.
Η βλάστηση αναπτύχθηκε σε τέτοιο βαθμό ώστε από ορισμένα σημεία να λειτουργεί πλέον ως οπτικό φράγμα. Και το παράδοξο είναι προφανές. Φυτεύουμε γύρω από ένα μνημείο για να το αναδείξουμε και, εάν χαθεί το μέτρο, καταλήγουμε να το κρύβουμε. Το Ηφαιστείο το οποίο είναι από τους καλύτερα σωζόμενους αρχαίους ναούς, προσφέρει το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Η μεγάλη επιχείρηση της δεκαετίας του 1950 είχε όμως και μια άλλη διάσταση, σχεδόν λησμονημένη σήμερα. Δεν ήταν υπόθεση αποκλειστικά αρχαιολόγων, αρχιτεκτόνων και ξένων ιδρυμάτων. Έγινε και υπόθεση των ίδιων των Αθηναίων.
Ο πρόεδρος του ΕΟΤ Ρίκος Αγαθοκλής, μέλος της Επιτροπής Συμβολής των Αθηναίων απευθύνεται στους παρευρισκόμενους.
Σύλλογος των Αθηναίων
Μεταξύ άλλων, δεκάδων φορέων της πρωτευούσης και φυσικών προσώπων, συμμετείχε και ο Σύλλογος των Αθηναίων. Κατέγραψε τότε στο περιοδικό του «Τα Αθηναϊκά» μια φράση που θα μπορούσε να αποτελεί μέχρι σήμερα την πεμπτουσία της αποστολής του. Το Διοικητικό του Συμβούλιο, έγραφε, «παραλλήλως προς τας προσπαθείας αυτού υπέρ της συγχρόνου πόλεως» δεν παρέλειπε να εκδηλώνει το ενδιαφέρον του «και υπέρ της γενετείρας της αρχαίας πόλεως»[1].
Όταν λοιπόν χρειάσθηκε να συγκεντρωθούν χρήματα για την ολοκλήρωση του Άλσους της Αρχαίας Αγοράς, δημιουργήθηκε Επιτροπή Συμβολής των Αθηναίων, στην οποία συμμετείχαν σπουδαίες φυσιογνωμίες, όπως ο Βασίλειος Μ. Μελάς, ο Πρόεδρος του ΕΟΤ Ρίκος Αγαθοκλής, ο Δημήτριος Σισιλιάνος, η Ασπασία Ηλιάσκου κ.ά. Ο Σύλλογος βρέθηκε από τους πρώτους στην προσπάθεια και στα αρχεία του σώζονται πλούσια τεκμήρια.
Ο πρόεδρός του Δημήτριος Σκουζές συμμετείχε στην Επιτροπή και το Δ. Σ. ψήφισε ως πρώτη εισφορά πέντε εκατομμύρια παλαιές δραχμές. Γι’ αυτό και ο Σύλλογος φιλοδοξούσε να καταλάβει την πρώτη θέση στην αναθηματική στήλη των εισφορών, η οποία αναφέρονταν ότι θα φιλοτεχνηθεί. Αλλά δεν περιορίσθηκε στην οικονομική προσφορά. Στις 13 Φεβρουαρίου 1955 πραγματοποιήθηκε κοντά στο Ηφαιστείο συμβολική τελετή δενδροφύτευσης. Σχετικό φωτογραφικό υλικό σώζεται στις φωτογραφίες της Αμερικανικής Σχολής, όσο και του Συλλόγου των Αθηναίων.
Ο Πρόεδρος του Συλλόγου των Αθηναίων Δημήτρης Σκουζές διαβάζει την ομιλία του. Στην άκρη δεξιά, ο Ralph Griswold και ο Homer Thompson.
Εντυπωσιακοί αριθμοί
Εκείνη την ημέρα ο Σύλλογος συνέδεσε συμβολικά το όνομά του με τέσσερα φυτά κατεξοχήν ελληνικά. Μία ελιά, μία απολλώνιο δάφνη, μία ροδιά και μία συκιά. Η επιλογή τους δύσκολα θα μπορούσε να είναι ευστοχότερη. Φυτά της αττικής γης, της αρχαίας γραμματείας, της ελληνικής διατροφής και της καθημερινής ζωής. Δεν ήταν άλλωστε η μοναδική εκδήλωση.
Στις φωτογραφίες των αρχείων διασώζεται και η τελετή κατά την οποία η Αθηναϊκή Επιτροπή φύτευσε ελιά κοντά στον Βωμό των Δώδεκα Θεών, με τον Ρίκο Αγαθοκλή (1901-1965), να απευθύνεται στους παρισταμένους. Η κινητοποίηση ήταν ευρύτερη. Πρόσκοποι, οδηγοί, Αθηναίοι και ομογενείς συμμετείχαν με φυτά και προσφορές. Συνολικά μόνο κατά το 1954-1955 φυτεύτηκαν 554 δένδρα, 45 θάμνοι και 400 αναρριχώμενα φυτά και αγριολούλουδα[2].
Ο Πρόεδρος του «Συλλόγου των Αθηναίων», Δημήτριος Σκουζές κατά τη διάρκεια της τελετής.
Το «καθήκον»
Όλα αυτά αξίζει να τα θυμόμαστε σήμερα, όταν, εβδομήντα και πλέον χρόνια αργότερα, διοργανώνονται εκδηλώσεις για τον Κήπο της Αρχαίας Αγοράς. Διότι η ιστορική μνήμη έχει μία μικρή αλλά δίκαιη απαίτηση. Να μη θυμάται μόνον το έργο, αλλά και εκείνους που συνέβαλαν ώστε να γίνει πραγματικότητα. Το παλαιό περιοδικό του Συλλόγου, «Τα Αθηναϊκά», προσφέρει, ευτυχώς, και την καλύτερη κατακλείδα[3].
Η μελετώμενη τότε αναθηματική στήλη με τα ονόματα όσων συνέβαλαν οικονομικά, έγραφε, θα υπενθύμιζε στους μεταγενεστέρους «το προς την πόλιν καθήκον των». Εβδομήντα ένα χρόνια πέρασαν. Άλλαξαν οι άνθρωποι, άλλαξε η πόλη και τα μικρά δένδρα έγιναν μεγάλα. Εκείνο όμως το «προς την πόλιν καθήκον» δεν γέρασε καθόλου. Και ίσως σήμερα να έχουμε περισσότερους λόγους να το θυμόμαστε — όλοι μας και να πράττουμε το καθήκον μας.
Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Εστία» 28 Σεπτεμβρίου 2026.
